Η Γερμανία επιλέγει την προαιρετικότητα. Γιατί όχι και η Ελλάδα;

Το γερμανικό EUDI Wallet, η πραγματική ελευθερία επιλογής και το ελληνικό παράδοξο της υποχρεωτικής ψηφιακής ταυτοποίησης

          Η Γερμανία έκανε στις 9 Σεπτεμβρίου 2026 ένα αποφασιστικό βήμα προς τη νέα εποχή της ευρωπαϊκής ψηφιακής ταυτότητας, παρουσιάζοντας το δικό της Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας (European Digital Identity Wallet – EUDI Wallet). Θα ονομάζεται d-you και προγραμματίζεται να λειτουργήσει από 2 Ιανουαρίου 2027.

          Το ενδιαφέρον βρίσκεται σε τέσσερις λέξεις της επίσημης ανακοίνωσης: «freiwillig und kostenfrei» (= προαιρετικό και δωρεάν). Η Γερμανία ψηφιοποιείται και δημιουργεί ένα ολόκληρο οικοσύστημα υπηρεσιών, αλλά δηλώνει συγχρόνως ότι ο πολίτης επιλέγει αν θα το χρησιμοποιήσει.

          Τι είναι και πώς θα χρησιμοποιείται το d-you

          Το d-you δεν είναι απλώς ψηφιακό αντίγραφο της γερμανικής ταυτότητας. Είναι ψηφιακό πορτοφόλι στο οποίο ο πολίτης θα μπορεί να αποθηκεύει και να χρησιμοποιεί επαληθεύσιμα ψηφιακά έγγραφα και χαρακτηριστικά.

          Το σύστημα ξεκινά με περίπου 40 συνεργάτες από την οικονομία, την επιστήμη και τη δημόσια διοίκηση. Μεταξύ των πρώτων εφαρμογών προβλέπεται ο πολίτης να μπορεί να αποδεικνύει ψηφιακά την ηλικία του, να συνάπτει συμβάσεις και να ανοίγει τραπεζικό λογαριασμό, ενώ αργότερα θα προστεθούν περισσότερα έγγραφα και λειτουργίες. Τα δεδομένα θα αποθηκεύονται κρυπτογραφημένα στη συσκευή.

          Το κρίσιμο όμως είναι ότι το d-you δεν αντικαθιστά τη φυσική ταυτότητα. Το γερμανικό δελτίο ταυτότητας (Personalausweis) παραμένει κανονικό φυσικό έγγραφο ταυτοποίησης, ενώ η υποχρέωση κατοχής εγγράφου ταυτότητας μπορεί να εκπληρωθεί και με έγκυρο διαβατήριο. Η γερμανική νομοθεσία διακρίνει, μάλιστα, τη φυσική ταυτότητα από την ηλεκτρονική λειτουργία της: ο κάτοχος μπορεί να χρησιμοποιεί την ηλεκτρονική ταυτοποίηση στις συναλλαγές του με δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς, χωρίς να καταργείται το φυσικό έγγραφο.

          Έχουμε επομένως: φυσική ταυτότητα ή διαβατήριο – ηλεκτρονική λειτουργία ταυτότητας – προαιρετικό EUDI Wallet.

          Και υπάρχει κάτι ακόμη σημαντικότερο. Η ίδια η γερμανική κυβέρνηση δηλώνει ρητά: «Η εφαρμογή θα χρησιμοποιείται δωρεάν και προαιρετικά, ενώ οι αναλογικές υπηρεσίες θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν».

          Αυτό είναι η ουσία της πραγματικής προαιρετικότητας. Δεν αρκεί να λες στον πολίτη «δεν είσαι υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσεις το Wallet». Πρέπει να μπορείς να προσθέσεις: «Και αν δεν το χρησιμοποιήσεις, εξακολουθεί να υπάρχει άλλος πραγματικός δρόμος».

          Βεβαίως, η δοκιμασία θα έρθει όταν το d-you εξαπλωθεί σε τράπεζες, συμβάσεις, πανεπιστήμια και δημόσιες υπηρεσίες. Τότε θα φανεί αν οι εναλλακτικές διαδικασίες θα παραμείνουν πράγματι ισότιμες. Η αρχή όμως έχει ήδη τεθεί: ψηφιακή δυνατότητα χωρίς κατάργηση της αναλογικής εναλλακτικής.

          Η προαιρετικότητα είναι ευρωπαϊκή αρχή

          Η Γερμανία δεν επινόησε την προαιρετικότητα. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183 ορίζει στο άρθρο 5α παρ. 15 ότι «η χρήση των Ευρωπαϊκών Πορτοφολιών Ψηφιακής Ταυτότητας είναι εθελοντική».

          Προχωρεί όμως περισσότερο. Η πρόσβαση σε δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες, στην αγορά εργασίας και στην επιχειρηματική δραστηριότητα δεν επιτρέπεται να περιορίζεται ή να καθίσταται δυσμενέστερη για όσους δεν χρησιμοποιούν Wallet. Πρέπει να παραμένουν διαθέσιμα άλλα μέσα ταυτοποίησης.

          Η δε αιτιολογική σκέψη 15 απαιτεί να μην περιορίζεται ούτε άμεσα ούτε έμμεσα η πρόσβαση των μη χρηστών. Διότι ένα ψηφιακό μέσο μπορεί να είναι προαιρετικό στον νόμο και υποχρεωτικό στην πράξη. Αν εξαφανιστεί το φυσικό γκισέ, αν η εναλλακτική διαδικασία γίνει υπερβολικά δύσκολη ή αν η μη χρήση συνεπάγεται πρόσθετο κόστος, καθυστέρηση ή αποκλεισμό, η νομική διακήρυξη της προαιρετικότητας χάνει σταδιακά το πραγματικό της περιεχόμενο.

          Η πραγματική ελευθερία κρίνεται επομένως και από τις συνέπειες του «όχι». Και εδώ ακριβώς βρίσκεται ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα: η πραγματική προαιρετικότητα δεν μπορεί να αφεθεί στην καλή θέληση της αγοράς.

          Αυτό αφορά κυρίως τον ιδιωτικό τομέα και ιδιαίτερα τις τράπεζες, όπου η συνεχής συρρίκνωση του δικτύου καταστημάτων και η μεταφορά ολοένα περισσότερων υπηρεσιών στο ψηφιακό περιβάλλον μπορούν εύκολα να μετατρέψουν μια νομικά προαιρετική επιλογή σε πρακτικό μονόδρομο.

          Γι’ αυτό χρειάζεται ρητή και ειδική νομοθετική εγγύηση: οι τράπεζες, οι ασφαλιστικές εταιρίες και γενικότερα οι ιδιωτικοί φορείς που θα παρέχουν υπηρεσίες μέσω του EUDI Wallet πρέπει να υποχρεούνται να διατηρούν, για τον πολίτη που δεν επιθυμεί να το χρησιμοποιήσει, πραγματική, εύλογα προσβάσιμη και χωρίς πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση εναλλακτική εξυπηρέτηση.

          Όχι μια εναλλακτική μόνο στα χαρτιά, αλλά μια διαδρομή ουσιαστικά ισότιμη, ώστε η άρνηση χρήσης του Wallet να μη συνεπάγεται αποκλεισμό, δυσανάλογη ταλαιπωρία ή πρόσθετο κόστος. Διαφορετικά, η προαιρετικότητα θα παραμένει νομικά κατοχυρωμένη, αλλά θα έχει καταργηθεί στην καθημερινή ζωή.

          Και στην Ελλάδα;

          Εδώ η σύγκριση είναι αποκαλυπτική, χωρίς να συγχέουμε διαφορετικούς θεσμούς.

          Ο Προσωπικός Αριθμός δεν είναι EUDI Wallet και το ελληνικό δελτίο ταυτότητας δεν ταυτίζεται με αυτό. Όμως η επίσημη ελληνική θέση για τον ΠΑ είναι σαφής. Χορηγείται υποχρεωτικά, εξαίρεση δεν προβλέπεται και, αν ο πολίτης δεν προχωρήσει ο ίδιος, αποδίδεται αυτοματοποιημένα.

          Η διαφορά φιλοσοφίας είναι εμφανής. Στο EUDI Wallet: «Σου παρέχω το εργαλείο. Εσύ αποφασίζεις αν θα το χρησιμοποιήσεις». Στον ελληνικό ΠΑ: «Σου αποδίδω το αναγνωριστικό ακόμη και αν δεν το ζητήσεις».

          Δεν σημαίνει ότι η υποχρεωτικότητα του ΠΑ είναι αυτομάτως παράνομη λόγω του Κανονισμού 2024/1183. Πρόκειται για διαφορετικά νομικά εργαλεία.

          Θέτει όμως ένα σοβαρό ζήτημα αρχής και αναλογικότητας: Γιατί η Ευρώπη θεωρεί αναγκαία την ελευθερία επιλογής για ένα τόσο ισχυρό ψηφιακό εργαλείο ταυτοποίησης, ενώ η Ελλάδα θεωρεί αναγκαία την καθολική, χωρίς εξαίρεση, απόδοση ενιαίου προσωπικού αναγνωριστικού;

          Τι θα μπορούσε να γίνει στην Ελλάδα

          Το γερμανικό παράδειγμα δείχνει ότι ψηφιοποίηση και ελευθερία επιλογής μπορούν να συνυπάρξουν.

          Χρειάζονται γι’ αυτό τέσσερις εγγυήσεις:

          Πρώτον, να διαχωριστεί η ύπαρξη ενός εσωτερικού διοικητικού αναγνωριστικού από την υποχρεωτική χρήση του από τον πολίτη ως καθολικού κλειδιού στις συναλλαγές του.

          Δεύτερον, να κατοχυρωθεί η εναλλακτική ταυτοποίηση με διαφορετικά νόμιμα μέσα, όπως φυσικό/αναλογικό δελτίο ταυτότητας ή διαβατήριο, χωρίς τιμωρητική δυσχέρεια.

          Τρίτον, να απαγορευθεί ρητά η δυσμενής μεταχείριση του πολίτη που δεν χρησιμοποιεί Wallet ή άλλο ψηφιακό μέσο και να επιβληθεί, ιδίως σε τράπεζες, ασφαλιστικές και άλλους παρόχους βασικών υπηρεσιών, η διατήρηση πραγματικής και ουσιαστικά ισότιμης εναλλακτικής εξυπηρέτησης, χωρίς απώλεια δικαιώματος, πρόσθετο κόστος ή δυσανάλογη καθυστέρηση.

          Τέταρτον, να διατηρηθεί πραγματική φυσική και υποβοηθούμενη πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες, με κρίσιμο ρόλο των ΚΕΠ.

          Το ερώτημα για κάθε νέα ψηφιακή υπηρεσία πρέπει να είναι απλό: «Τι συμβαίνει στον πολίτη που λέει όχι;» Αν εξυπηρετείται κανονικά με άλλον εύλογο τρόπο, υπάρχει επιλογή. Αν η άρνηση συνεπάγεται σοβαρή δυσχέρεια, έχουμε έμμεση υποχρεωτικότητα. Αν αποκλείεται, επιλογή δεν υπάρχει.

          Γιατί εκεί έτσι και όχι εδώ;

          Η Γερμανία δεν αποτελεί πρότυπο για όλα και μένει να αποδειχθεί στην πράξη αν θα τηρήσει τις εγγυήσεις της. Η αφετηρία όμως είναι σαφής. Διατηρεί τη φυσική ταυτότητα, αναγνωρίζει το διαβατήριο, εισάγει προαιρετικά το d-you και δηλώνει ότι οι αναλογικές υπηρεσίες θα παραμείνουν.

          Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσθέτει: αν δεν χρησιμοποιήσεις το Wallet, δεν επιτρέπεται να βρεθείς σε δυσμενέστερη θέση.

          Στην Ελλάδα ο ΠΑ, αντίθετα, αποδίδεται υποχρεωτικά και χωρίς εξαίρεση. Οι θεσμοί δεν είναι ίδιοι. Οι δύο προσεγγίσεις όμως εκφράζουν διαφορετική αντίληψη για τη σχέση πολίτη και ψηφιακού κράτους.

 Γι’ αυτό το ερώτημα παραμένει: Γιατί εκεί έτσι και όχι εδώ; Η Ελλάδα δεν χρειάζεται λιγότερη ψηφιακή πρόοδο. Χρειάζεται περισσότερη ελευθερία μέσα στην ψηφιακή πρόοδο. Το κράτος έχει δικαίωμα να εκσυγχρονίζεται. Δεν πρέπει όμως, για να εκσυγχρονιστεί το κράτος, να καταστήσει υποχρεωτικά ψηφιακό τον άνθρωπο.

Πηγές – παραπομπές

[1] Γερμανικό Ομοσπονδιακό Υπουργείο Ψηφιακών Υποθέσεων και Εκσυγχρονισμού του Κράτους (BMDS), 9.9.2026: επίσημη παρουσίαση του d-you, προαιρετική και δωρεάν χρήση, διατήρηση αναλογικών υπηρεσιών.

[2] Γερμανική Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση: επίσημη παρουσίαση των πρώτων χρήσεων του d-you – απόδειξη ηλικίας, σύναψη συμβάσεων, άνοιγμα τραπεζικού λογαριασμού.

[3] Γερμανικός νόμος περί δελτίων ταυτότητας (Personalausweisgesetz), άρθρα 1 και 18: φυσικό έγγραφο ταυτότητας/διαβατήριο και ηλεκτρονική λειτουργία ταυτοποίησης.

[4] Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183, άρθρο 5α παρ. 15: εθελοντική χρήση EUDI Wallet, απαγόρευση δυσμενούς μεταχείρισης και διατήρηση άλλων μέσων ταυτοποίησης.

[5] Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183, αιτιολογική σκέψη 15: απαγόρευση άμεσου ή έμμεσου περιορισμού των μη χρηστών και κατάλληλες εναλλακτικές λύσεις.

[6] Επίσημη ιστοσελίδα Προσωπικού Αριθμού – myInfo και Gov.gr: υποχρεωτική χορήγηση ΠΑ, μη πρόβλεψη εξαίρεσης και αυτοματοποιημένη απόδοση.