Γεώργιος Αποστολάκης: Από την υγειονομική στην ψηφιακή υποχρεωτικότητα

Αφορμή για τις σκέψεις που ακολουθούν στάθηκε η πρόσφατη εκδήλωση στη Θεσσαλονίκη, πέντε χρόνια μετά την περίοδο των αναστολών των υγειονομικών. Η επέτειος αυτή δεν μας καλεί μόνο να θυμηθούμε όσα συνέβησαν τότε, αλλά και να αναρωτηθούμε τι ακολούθησε. Γιατί η εμπειρία της υγειονομικής υποχρεωτικότητας άφησε πίσω της ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσο εύκολα μπορεί η «αναγκαιότητα» να μετατραπεί σε καταναγκασμό; Σήμερα, μπροστά στις νέες ψηφιακές υποχρεωτικότητες, το ερώτημα αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη επικαιρότητα. Από εκεί ξεκινά το κείμενο που ακολουθεί.

Από την υγειονομική στην ψηφιακή υποχρεωτικότητα

Ο κοινός παρονομαστής είναι η ελευθερία του προσώπου

Υπάρχουν εποχές κατά τις οποίες γεγονότα που αρχικά φαίνονται ασύνδετα αποκαλύπτεται, εκ των υστέρων, ότι αποτελούν κρίκους της ίδιας αλυσίδας. Η περίοδος της πανδημίας υπήρξε, κατά τη γνώμη μας, μία τέτοια εποχή.

Τότε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας βρέθηκε για πρώτη φορά αντιμέτωπο με μια νέα αντίληψη για τα όρια της κρατικής εξουσίας και της ατομικής αυτονομίας. Ο εμβολιασμός κατά της Covid-19 κατέστη ευθέως υποχρεωτικός για συγκεκριμένες κατηγορίες εργαζομένων, ιδίως για τους υγειονομικούς, με συνέπειες στην εργασία τους σε περίπτωση άρνησης. Για τον υπόλοιπο πληθυσμό δεν θεσπίστηκε γενικός υποχρεωτικός εμβολιασμός με την ίδια μορφή· δημιουργήθηκε όμως ένα εκτεταμένο σύστημα πιστοποιητικών, περιορισμών και διαφοροποιημένης πρόσβασης σε δραστηριότητες και χώρους, το οποίο πολλοί πολίτες βίωσαν ως ισχυρό έμμεσο καταναγκασμό.

Δεν χρειάζεται σήμερα να ξανανοίξουμε τη συζήτηση για την αποτελεσματικότητα των εμβολίων ούτε να αμφισβητήσουμε ότι η πανδημία έθεσε πραγματικά προβλήματα δημόσιας υγείας. Το ζήτημα που μας ενδιαφέρει είναι διαφορετικό: ποιο προηγούμενο δημιουργήθηκε στη σχέση πολίτη και εξουσίας;

Η απάντηση βρίσκεται σε μία λέξη: υποχρεωτικότητα.

Δοκιμάστηκε στην πράξη η αντίληψη ότι, όταν η Πολιτεία θεωρεί έναν σκοπό αρκετά σημαντικό, μπορεί να συνδέσει την άσκηση της προσωπικής επιλογής με τόσο σοβαρές δυσμενείς συνέπειες, ώστε η επιλογή να κινδυνεύει να απομείνει ελεύθερη μόνο κατ’ όνομα.

Και εδώ ακριβώς συναντάται εκείνη η εμπειρία με όσα συμβαίνουν σήμερα στον ψηφιακό μετασχηματισμό.

Από το «πιστοποιητικό» στο ψηφιακό προφίλ

Η ΕΞΟΔΟΣ δεν είναι αντίθετη στην τεχνολογία. Δεν αρνείται την ψηφιακή πρόοδο ούτε τις εφαρμογές που πραγματικά διευκολύνουν τον πολίτη.

Αρνείται όμως κάτι πολύ συγκεκριμένο: τη μετατροπή των ψηφιακών εργαλείων από δυνατότητα σε υποχρεωτική προϋπόθεση της κοινωνικής, οικονομικής και διοικητικής ζωής.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.

Η νέα ψηφιακή ταυτότητα, ο Προσωπικός Αριθμός, το ευρωπαϊκό ψηφιακό πορτοφόλι, η ολοένα μεγαλύτερη διασύνδεση δημόσιων μητρώων και, σε άλλο επίπεδο, τα νέα συστήματα πιστοληπτικής αξιολόγησης δεν είναι όλα το ίδιο πράγμα ούτε υπηρετούν τον ίδιο σκοπό. Θα ήταν λάθος να τα ταυτίσουμε.

Μπορούν όμως, όταν συνδυάζονται με την υποχρεωτικότητα, την καθολική διασύνδεση και την απουσία πραγματικής εναλλακτικής λύσης, να αποτελέσουν επιμέρους δομικά στοιχεία μιας νέας αρχιτεκτονικής: ενός συστήματος μέσα στο οποίο ο πολίτης θα πρέπει συνεχώς να ταυτοποιείται, να πιστοποιείται, να αξιολογείται και να αποδεικνύει ψηφιακά ότι πληροί τις εκάστοτε προϋποθέσεις για να εργαστεί, να συναλλαχθεί ή να αποκτήσει πρόσβαση σε υπηρεσίες και αγαθά.

Εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος του ψηφιακού ολοκληρωτισμού.

Όχι στο κάθε ψηφιακό εργαλείο μεμονωμένα. Αλλά στη δυνατότητα συναρμογής όλων αυτών των εργαλείων σε ένα ενιαίο περιβάλλον, μέσα στο οποίο η καθημερινή ζωή του ανθρώπου θα εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την ψηφιακή του αναγνώριση, πιστοποίηση και αξιολόγηση.

Και γι’ αυτό το ερώτημα δεν είναι απλώς «αν η νέα εφαρμογή είναι χρήσιμη».

Το πραγματικό ερώτημα είναι: Μπορώ να πω όχι;

Μπορώ να συνεχίσω να υπάρχω ως πλήρης πολίτης αν δεν επιλέξω το ψηφιακό πορτοφόλι; Αν δεν θέλω κάθε δραστηριότητά μου να συνδέεται με έναν ενιαίο αριθμό; Αν ζητώ αναλογικό τρόπο συναλλαγής με το Δημόσιο; Αν απαιτώ να μη μετατρέπεται η ψηφιακή ευκολία σε όρο άσκησης δικαιωμάτων;

Εάν η απάντηση είναι «όχι», τότε δεν μιλάμε πλέον απλώς για ψηφιακό εκσυγχρονισμό. Μιλάμε για μεταβολή της σχέσης πολίτη και εξουσίας.

Η υποχρεωτικότητα είναι ο κοινός παρονομαστής

Δεν ισχυριζόμαστε ότι η υγειονομική πολιτική της πανδημίας και η σημερινή ψηφιακή πολιτική είναι το ίδιο πράγμα. Ούτε ότι υπάρχει αναγκαστικά ένα ενιαίο σχέδιο που συνδέει τα πάντα.

Βλέπουμε όμως μια επικίνδυνη συνέχεια στη μέθοδο:

Πρώτα παρουσιάζεται ένα μέτρο ως αναγκαίο και ωφέλιμο. Έπειτα η άρνησή του καθίσταται δυσχερής. Στη συνέχεια δημιουργούνται πρακτικά αντικίνητρα για εκείνον που δεν συμμορφώνεται. Και τελικά η «ελεύθερη επιλογή» μπορεί να καταλήξει να υπάρχει μόνο θεωρητικά, επειδή το κόστος της άρνησης γίνεται δυσβάστακτο.

Αυτό ακριβώς αρνούμαστε. Διότι η υποχρεωτικότητα είναι ο κοινός παρονομαστής κάθε ολοκληρωτικής λογικής. Ο ολοκληρωτισμός δεν αρχίζει υποχρεωτικά με τη βία. Μπορεί να αρχίσει όταν η εξουσία οργανώνει την κοινωνία κατά τέτοιο τρόπο ώστε η συμμόρφωση να γίνεται η μόνη πρακτικά βιώσιμη επιλογή.

Στον ψηφιακό κόσμο αυτή η δυνατότητα είναι ακόμη ισχυρότερη. Γιατί η τεχνολογία επιτρέπει πράγματα που παλαιότερα ήταν αδύνατα: ταχεία διασύνδεση πληροφοριών, αυτοματοποιημένους ελέγχους, κατάρτιση προφίλ, αξιολογήσεις και άμεση σύνδεση μιας ψηφιακής ιδιότητας με την πρόσβαση σε υπηρεσίες.

Γι’ αυτό η ΕΞΟΔΟΣ δεν αγωνίζεται απλώς εναντίον μιας ταυτότητας ή ενός αριθμού. Αρνείται συνολικά την αρχιτεκτονική του ψηφιακού καταναγκασμού.

Υπερασπίζεται την προαιρετικότητα. Τη δυνατότητα του πολίτη να ζει και να συναλλάσσεται χωρίς να εξαναγκάζεται να ενταχθεί σε ένα καθολικό ψηφιακό σύστημα. Την ύπαρξη πραγματικών offline εναλλακτικών. Την ελαχιστοποίηση των δεδομένων. Τον περιορισμό των διασυνδέσεων. Και πάνω απ’ όλα, το δικαίωμα του ανθρώπου να παραμένει πρόσωπο και όχι ψηφιακό προφίλ.

Από την αντίσταση του χθες στη συμπαράταξη του σήμερα

Γι’ αυτό απευθυνόμαστε ιδιαίτερα σε εκείνους που στα χρόνια της πανδημίας αντιστάθηκαν στην υγειονομική υποχρεωτικότητα.

Σε υγειονομικούς που τέθηκαν σε αναστολή. Σε επιστήμονες και νομικούς που υπερασπίστηκαν την ελεύθερη συναίνεση. Σε εργαζομένους και απλούς πολίτες που αρνήθηκαν να δεχθούν ότι η άσκηση θεμελιωδών ελευθεριών μπορεί να εξαρτάται από ένα πιστοποιητικό.

Μπορεί να διαφωνούμε ακόμη σε πολλά. Δεν χρειάζεται να συμφωνήσουμε σε όλα.

Υπάρχει όμως ένα σημείο στο οποίο μπορούμε και πρέπει να συναντηθούμε: κανένα κράτος και καμία τεχνολογία δεν δικαιούνται να μετατρέψουν την ελευθερία του ανθρώπου σε άδεια υπό όρους.

Ο αγώνας για την ελευθερία δεν τελείωσε όταν τελείωσαν τα πιστοποιητικά της πανδημίας. Αλλάζει πεδίο.

Και σήμερα το πεδίο αυτό είναι ψηφιακό.

Γι’ αυτό καλούμε όλες τις δυνάμεις που αντιστάθηκαν τότε στον υγειονομικό καταναγκασμό να σταθούν τώρα δίπλα στον αγώνα κατά του ψηφιακού ολοκληρωτισμού.

Να συμπαραταχθούμε πριν η εξαίρεση γίνει κανόνας.
Πριν η ευκολία γίνει εξάρτηση.
Πριν η επιλογή γίνει υποχρέωση.
Πριν το «μπορείς» μετατραπεί οριστικά σε «πρέπει».

Η ελευθερία δεν τεμαχίζεται σε υγειονομική, πολιτική, οικονομική ή ψηφιακή.

Η ελευθερία είναι μία. Και όταν απειλείται σε ένα πεδίο, μας αφορά όλους.