Γεώργιος Αποστολάκης: Οι νεότερες εξελίξεις για τον Προσωπικό Αριθμό, τα διαβατήρια και τις σχολικές εξετάσεις

Παρέμβαση Γεωργίου Αποστολάκη στην Εκδήλωση της ΕΞΟΔΟΥ στην Λάρισα 

Φίλες και φίλοι,

δεν θα μιλήσω σήμερα θεωρητικά. Δεν θα μιλήσω με υποθέσεις.
Θα μιλήσω με γεγονότα.

Γιατί ένα από τα πιο επικίνδυνα πράγματα στην εποχή μας είναι ότι οι μεγάλες αλλαγές δεν έρχονται με νόμο-κεραυνό, αλλά με υπουργική απόφαση, με παράγραφο, με υποσημείωση. Και αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα με τον Προσωπικό Αριθμό.

1. Τι είναι καινούριο  – και γιατί είναι κομβικό

Στις 15 Δεκεμβρίου 2025, με απόφαση του Διοικητή της ΑΑΔΕ^[1], προβλέπεται πλέον ρητά ότι:

«Σε κάθε περίπτωση αυτοπρόσωπης παρουσίας φορολογούμενου σε Φορολογική Υπηρεσία, εφόσον είναι δικαιούχος χορήγησης Προσωπικού Αριθμού (Π.Α.), σύμφωνα με τα οριζόμενα στο π.δ. 40/2025, για τη διεκπεραίωση της συναλλαγής του είναι απαραίτητη η υπόδειξη του Π.Α, κατόπιν επίδειξης του κατά περίπτωση απαιτούμενου ταυτοποιητικού εγγράφου, σύμφωνα με το άρθρο 5 της παρούσας και το άρθρο 4 της υπό στοιχεία Α. 1185/2023 απόφασης του Διοικητή της ΑΑΔΕ».

Αυτό είναι ιστορικό σημείο καμπής.

Για πρώτη φορά: όχι ψηφιακά, όχι «προαιρετικά», όχι «για διευκόλυνση», αλλά ευθέως,
μπροστά στο γκισέ, ο Προσωπικός Αριθμός γίνεται όρος εξυπηρέτησης. Και προσέξτε: όχι επειδή δεν ξέρουν ποιος είσαι — αλλά επειδή δεν τους αρκεί πια να είσαι εσύ. Σε θέλουν ως αριθμό.

Είναι η πρώτη εφαρμογή ευθείας (στο προσκήνιο) υποχρεωτικής χρήσης και εφαρμογής του Π.Α., ως όρος για να διεκπεραιωθεί οποιαδήποτε συναλλαγή πολίτη σε Φορολογική Υπηρεσία. Σιγά-σιγά, θα ακολουθήσει το ίδιο και για άλλες Υπηρεσίες.

Το ερώτημα είναι: Αφού ο πολίτης θα επιδείξει κατά την αυτοπρόσωπη εμφάνισή του ταυτότητα ή άλλο νομιμοποιητικό/δημόσιο έγγραφο, σε τι εξυπηρετεί η «η υπόδειξη» του Π.Α. του συναλλασόμενου;

2. Ταυτότητα και Π.Α. δεν είναι το ίδιο πράγμα

Ας είμαστε απολύτως καθαροί. Η ταυτότητα αποδεικνύει ποιος είσαι. Αναγνωρίζει φυσικό πρόσωπο. Είναι έγγραφο ανθρώπου.

Ο Προσωπικός Αριθμός δεν αποδεικνύει τίποτα οπτικά. Δεν δείχνει πρόσωπο. Δείχνει φάκελο. Ο Π.Α. είναι το ψηφιακό κλειδί με το οποίο ενώνονται ΑΦΜ, ΑΜΚΑ, άλλα μητρώα, ιστορικό. «Μιλάνε» τα συστήματα μεταξύ τους. Δεν σε βλέπουν ως άνθρωπο, αλλά ως εγγραφή.

Άρα τι συμβαίνει; Η ταυτότητα απαντά στο ερώτημα: «ποιος είσαι». Ο Προσωπικός Αριθμός απαντά στο ερώτημα: «ποιο αρχείο είσαι». Και το κράτος πλέον ενδιαφέρεται πρωτίστως για το αρχείο. Και όταν το κράτος ενδιαφέρεται πρώτα για το αρχείο,
τότε το πρόσωπο περισσεύει.

3. Γιατί τον θέλουν υποχρεωτικά – ακόμη και μπροστά σου

Αναρωτήθηκα νωρίτερα: Αφού ο πολίτης θα επιδείξει κατά την αυτοπρόσωπη εμφάνισή του ταυτότητα ή άλλο νομιμοποιητικό/δημόσιο έγγραφο, σε τι εξυπηρετεί η «η υπόδειξη» του Π.Α. του συναλλασόμενου;

Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο. Θα μπορούσαν, στην αυτοπρόσωπη παρουσία να αρκεστούν σε ταυτότητα + ΑΦΜ. Να χρησιμοποιήσουν τα υπάρχοντα μέσα. Δεν το κάνουν. Θέλουν να ξέρεις απ’ έξω και να τους πεις τον Π.Α. Γιατί;

Διότι θέλουν να καθιερώσουν πρακτική υποχρεωτικής χρήσης. Να δέσουν οριστικά τον Π.Α. με το φυσικό πρόσωπο. Να δημιουργήσουν προηγούμενο και διοικητική «συνήθεια».

Αν δεν το επιβάλουν στο γκισέ, δεν μπορούν να το επιβάλουν ούτε ψηφιακά. Γιατί ο πολίτης θα λέει: «Αφού μπορώ διά ζώσης χωρίς Π.Α., γιατί όχι και αλλιώς;» Γι’ αυτό ξεκινούν από το σώμα σου. Από την παρουσία σου. Από το «εδώ και τώρα».

4. Τι συμβαίνει αν δεν έχεις ή δεν δίνεις Π.Α.

Εδώ αρχίζει ο πραγματικός αποκλεισμός. Η απόφαση δεν προβλέπει εναλλακτική. Ο υπάλληλος δεν έχει διακριτική ευχέρεια. Δεν έχει «αν θέλει». Το πιθανότερο είναι ή αναβολή  μέχρι να συμμορφωθείς, να βρεις και να πεις τον αριθμό σου ή άρνηση εξυπηρέτησης.

Και ποιοι πλήττονται πρώτοι; Ηλικιωμένοι, πολίτες χωρίς ψηφιακές δεξιότητες, άνθρωποι που δεν έχουν ενεργοποιήσει gov, πολίτες εξωτερικού, και — το πιο κρίσιμο — όσοι αρνούνται να κάνουν χρήση του ΠΑ για λόγους συνείδησης. Φανταστείτε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο στο γκισέ. Είναι μπροστά. Υπάρχει. Ταυτοποιείται. Και όμως, το σύστημα του λέει: «δεν αρκείς».

Για όλους αυτούς, ο αποκλεισμός δεν είναι προσωρινός. Είναι μόνιμος.

5. Είναι αυτό θεσμικά ανεκτό;

Εδώ δεν μιλάμε απλώς πολιτικά. Μιλάμε θεσμικά και συνταγματικά.

Ο Προσωπικός Αριθμός θεσπίζεται με νόμο και Προεδρικό Διάταγμα. Η άρνηση εξυπηρέτησης, όμως, αν και είναι δυσμενής διοικητική πράξη, εντούτοις δεν προβλέπεται ρητά ως κύρωση. Επιβάλλεται εν τοις πράγμασι. Η υποχρεωτικότητα συντελείται μέσω μιας πρακτικής. Την απαιτεί η αρχιτεκτονική του συστήματος, του ψηφιακού συστήματος. Πρόκειται για μια έμμεση υποχρεωτικότητα.

6.- Πολύ σύντομα να σας πω και τα εξής για τις υποχρεωτικότητες.

Άμεση είναι η υποχρεωτικότητα όταν επιβάλλεται ρητά από τον νόμο ή την κανονιστική πράξη, συνοδεύεται από σαφή κύρωση, και καθιστά ευδιάκριτο το δίλημμα συμμόρφωσης ή μη συμμόρφωσης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα υπήρξε η υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού για τους υγειονομικούς κατά την περίοδο της πανδημίας. Εκεί ο νομοθέτης προέβη σε ρητή επιλογή: επέβαλε συγκεκριμένη υποχρέωση, επικαλούμενος λόγους δημόσιας υγείας,
και προέβλεψε συγκεκριμένες συνέπειες. Ο δικαστής μπορούσε να ελέγξει τη συνταγματική βάση, την αναλογικότητα, τη χρονική διάρκεια, την ύπαρξη εναλλακτικών.

Πρόκειται για την κλασική μορφή που γνωρίζει το διοικητικό και συνταγματικό δίκαιο.
Είναι σκληρή, αλλά θεσμικά ειλικρινής. Και κυρίως: είναι δικαστικά ελέγξιμη με τα εργαλεία που διαθέτουμε.

Διαφορετικό, και κατά τη γνώμη μου ποιοτικά πιο σύνθετο, είναι το φαινόμενο της έμμεσης υποχρεωτικότητας.

Εδώ βρισκόμαστε στον πυρήνα του προβλήματος. Εδώ δεν υπάρχει ρητή εντολή. Δεν υπάρχει άμεση κύρωση. Υπάρχει όμως αποκλεισμός. Ο πολίτης δεν υποχρεώνεται τυπικά. Απλώς αδυνατεί να ασκήσει δικαιώματα, ιδιότητες ή δραστηριότητες αν δεν συμμορφωθεί.

Αυτό το είδαμε καθαρά στην περίπτωση του γενικού πληθυσμού κατά την περίοδο των εμβολιασμών: δεν υπήρξε τυπική καθολική υποχρέωση, αλλά υπήρξε πλέγμα περιορισμών, το οποίο μετέτρεψε την επιλογή σε λειτουργικά εξαναγκασμένη συμμόρφωση.

Η έμμεση υποχρεωτικότητα βρίσκει την πληρέστερη έκφρασή της στον ψηφιακό κόσμο. Οι ψηφιακές εφαρμογές του κράτους δεν επιβάλλονται ρητά ως υποχρεωτικές, αλλά καθίστανται αναγκαίες προϋποθέσεις για πρόσβαση στη διοίκηση.

Οι ψηφιακές υποδομές δεν παρουσιάζονται ως υποχρεωτικές. Παρουσιάζονται ως «διευκόλυνση», ως «εκσυγχρονισμός», ως «αναβάθμιση υπηρεσιών». Στην πραγματικότητα όμως μετατρέπονται σε μοναδική πύλη πρόσβασης στο κράτος.

Δεν σου επιβάλλεται η ψηφιακή ταυτότητα. Αλλά χωρίς αυτήν δεν μπορείς να ταυτοποιηθείς. Δεν σου επιβάλλεται η ψηφιακή διοίκηση. Αλλά χωρίς αυτήν δεν μπορείς να συναλλαγείς. Δεν σου απαγορεύεται η ελευθερία. Αλλά προϋποτίθεται τεχνολογική συμμόρφωση για να ασκηθεί. Εδώ η υποχρεωτικότητα δεν βρίσκεται σε έναν νόμο. Βρίσκεται στην αρχιτεκτονική του συστήματος. Και αυτό είναι βαθύτατα πολιτικό.

Δεν έχουμε, λοιπόν, υποχρέωση με τη στενή έννοια. Έχουμε μετατροπή της τεχνολογικής επιλογής σε θεσμική αναγκαιότητα. Και εδώ το πρόβλημα γίνεται βαθύτερο: η υποχρεωτικότητα δεν εντοπίζεται σε μια πράξη, αλλά ενσωματώνεται στην αρχιτεκτονική του συστήματος.

7.-  Είναι νόμιμος (συνταγματικός) ένας τέτοιος αποκλεισμός;

Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη την εξής σημαντική παρατήρηση: Ο Π.Α. θεσπίζεται με Π.Δ. κατ’ εξουσιοδότηση νόμου. Η άρνηση εξυπηρέτησης όμως είναι (ατομική) διοικητική πράξη και μάλιστα δυσμενής προσβαλλόμενη στα διοικητικά δικαστήρια.  Πρόκειται για δυσμενή συνέπεια που δεν προβλέπεται ρητά (ως κύρωση) στο νόμο. Ωστόσο, χωρίς ρητή κύρωση (= ρητή πρόβλεψη «μη εξυπηρέτησης») μπορεί να χαρακτηριστεί δυσανάλογο μέτρο, ιδίως αν υπάρχει δυνατότητα πλήρους φυσικής ταυτοποίησης με τα συνήθη δημόσια έγγραφα ταυτοποίησης  σε συνδυασμό με τα ήδη υπάρχοντα αναγνωριστικά  ήτοι μέσω ταυτοποίησης με Α.Φ.Μ., Α.Μ.Κ.Α. και Α.Δ.Τ.

Δηλαδή: δεν τιμωρείσαι επειδή δεν είσαι ταυτοποιήσιμος, αλλά επειδή δεν συμμορφώνεσαι στο νέο μοντέλο. Αυτό δεν είναι ουδετερότητα. Είναι εξαναγκασμός.

Σε άλλο σημείωμά μου θα γράψω πώς αντιδρούμε επί τόπου. Θα το βρείτε αναρτημένο στην ιστοσελίδα της ΕΞΟΔΟΥ.

8.- Το ίδιο μοτίβο σε διαβατήρια και ταυτότητες

Το ίδιο ακριβώς σχήμα εμφανίζεται και στο ζήτημα των διαβατηρίων. Ενώ όλες οι παλαιού τύπου αστυνομικές ταυτότητες ισχύουν έως 25.9.2027 και η νομοθεσία προβλέπει ρητά ότι αρκεί η απόδειξη ταυτοπροσωπίας, πολίτες σε Αστυνομικά Τμήματα πληροφορούνται – εσφαλμένα – ότι: η ταυτότητά τους «είναι παλιά». Ότι «δεν έχει λατινικούς χαρακτήρες», ή «θεωρείται ληγμένη». Και ότι για να βγάλουν διαβατήριο πρέπει πρώτα να εκδώσουν νέα ψηφιακή ταυτότητα.

Η πρακτική αυτή δεν έχει νομική βάση. Έχει όμως πολιτικό αποτέλεσμα: ασκεί πίεση για την έκδοση νέας ψηφιακής ταυτότητας. Όταν η διοίκηση δεν εφαρμόζει τον νόμο αλλά «κατευθύνει» τον πολίτη, τότε δεν μιλάμε για ενημέρωση. Μιλάμε για διοικητική αυθαιρεσία.

Τι αποκαλύφθηκε επίσημα στη Βουλή. Με επίσημη κοινοβουλευτική διαδικασία αποσαφηνίστηκε ότι: Διαβατήριο εκδίδεται και με παλαιά αστυνομική ταυτότητα, ακόμη και αν αυτή έχει εκδοθεί πριν από δεκαετίες. Η χρονολογία εκδόσεως της ταυτότητας δεν αποτελεί λόγο απόρριψης. Το μοναδικό κριτήριο είναι η απόδειξη της ταυτοπροσωπίας. Άρνηση επιτρέπεται μόνο στην εξαιρετική περίπτωση που η φωτογραφία δεν επιτρέπει αξιόπιστη αναγνώριση. Το ίδιο δέχεται και η νομολογία του ΣτΕ.

Η ΕΞΟΔΟΣ καλεί τους πολίτες: να γνωρίζουν τα δικαιώματά τους, να μην αποδέχονται παραπλανητικές «οδηγίες», και να καταγγέλλουν κάθε περιστατικό άρνησης ή έμμεσου εξαναγκασμού.

9. Η πιο ευαίσθητη περίπτωση: τα παιδιά και οι εξετάσεις

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι παρόμοιες πρακτικές εμφανίζονται στον χώρο της εκπαίδευσης. Υπάρχουν καταγεγραμμένα περιστατικά όπου μαθητές ή γονείς πιέζονται να εκδώσουν νέα ψηφιακή ταυτότητα, ακόμη και ως δήθεν προϋπόθεση για συμμετοχή  ακόμη και στις πανελλαδικές εξετάσεις

Αυτό είναι απολύτως παράνομο. Η νομοθεσία είναι σαφής: δεν απαιτείται αστυνομική ταυτότητα για τη συμμετοχή σε εξετάσεις, η ταυτοποίηση γίνεται μέσω σχολικών αρχείων, καμία σχολική μονάδα δεν μπορεί να επιβάλει νέο έγγραφο ταυτοποίησης.

Η παιδεία δεν μπορεί να γίνεται πεδίο πειραματισμού ούτε εργαλείο ψηφιακής συμμόρφωσης ανηλίκων.

10. Το πραγματικό δίλημμα

Ας το πούμε καθαρά. Το δίλημμα δεν είναι: «τεχνολογία ή επιστροφή στο παρελθόν». Το δίλημμα είναι: πρόσωπο ή σύστημα; πολίτης ή φάκελος; ελευθερία ή συμμόρφωση;

Όταν η τεχνολογία γίνεται όρος συμμετοχής στη ζωή, παύει να είναι εργαλείο και γίνεται εξουσία.

11. Αγωνιστική υπενθύμιση – οι υπογραφές

Και εδώ έρχομαι στο πιο σημαντικό. Τίποτα από αυτά δεν θα ανατραπεί μόνο με άρθρα. Ούτε μόνο με ομιλίες. Χρειάζεται συλλογική πράξη.

Οι υπογραφές που συλλέγουμε δεν σταμάτησαν, συνεχίζονται. Διότι δεν είναι τυπική διαδικασία, δεν είναι συμβολισμός. Είναι δήλωση ύπαρξης.  Είναι το σημείο όπου ο πολίτης λέει: «Ξέρω τα δικαιώματά μου και δεν τα παραδίδω από φόβο ή ευκολία.» Κάθε υπογραφή λέει: «Δεν συναινώ σιωπηλά». «Δεν αποδέχομαι να γίνω αριθμός». «Δεν παραιτούμαι από το δικαίωμα επιλογής». Η εξουσία φοβάται: όχι τον θόρυβο, αλλά την τεκμηριωμένη, μαζική, επίμονη άρνηση.

Φίλες και φίλοι,

η ιστορία δεν γράφεται όταν όλα έχουν τελειώσει. Γράφεται στο μεταίχμιο. Σήμερα δεν μας ζητούν να υπογράψουμε υποταγή. Μας ζητούν να συνηθίσουμε. Και η συνήθεια είναι το πιο ύπουλο εργαλείο εξουσίας. Καμία κοινωνία δεν χάνει την ελευθερία της με ένα νόμο. Τη χάνει όταν σταματά να αντιδρά στο αυτονόητο.

Γι’ αυτό: ενημερωνόμαστε. Στεκόμαστε όρθιοι. Υπογράφουμε και δεν παραδίδουμε αμαχητί το πρόσωπο. Γιατί ο ελεύθερος άνθρωπος δεν είναι αναχρονισμός. Είναι το τελευταίο εμπόδιο πριν τον ψηφιακό υπήκοο.

^[1] Άρθρο 14 παρ. 10  της Απόφασης Α. 1181 /15-12-2025 του Διοικητή της ΑΑΔΕ.