Ψηφιακή Δημοκρατία ή Ψηφιακός Έλεγχος;

Η σιωπή του «μανιφέστου Τσίπρα» για το κρίσιμο διακύβευμα της εποχής

Το νέο πολιτικό μανιφέστο του Αλέξη Τσίπρα^[1] επιχειρεί να εμφανιστεί ως μια σύγχρονη, προοδευτική απάντηση στις προκλήσεις της «Νέας Εποχής». Μιλά για δικαιώματα, κοινωνική δικαιοσύνη, ισότητα, δημοκρατία. Μιλά ακόμη και για τους κινδύνους της επιτήρησης στην ψηφιακή εποχή. Όμως, πίσω από τις λέξεις, «κρύβεται ο Αλέξης». Αποκαλύπτεται μια εκκωφαντική σιωπή. Και αυτή η σιωπή δεν είναι τυχαία. Είναι πολιτική.

1. Η γενική αναφορά στην «επιτήρηση» χωρίς το ουσιώδες

Στο κεφάλαιο για την ψηφιακότητα, το μανιφέστο αναγνωρίζει ότι: «Η επιτήρηση των πολιτών [...] αποτελεί μία πρωτόγνωρη απειλή για τη δημοκρατία».

Πρόκειται για μια διατύπωση που εκ πρώτης όψεως φαίνεται ορθή. Όμως είναι επικίνδυνα γενική. Δεν κατονομάζει τα εργαλεία μέσω των οποίων αυτή η επιτήρηση καθίσταται εφικτή.

Δεν υπάρχει ούτε μία αναφορά: Στις νέες ψηφιακές ταυτότητες. Στον προσωπικό αριθμό. Στη διαλειτουργική διασύνδεση βάσεων δεδομένων. Στον κίνδυνο καθολικής ταυτοποίησης και ιχνηλάτησης του πολίτη.

Και όμως, αυτά είναι τα πραγματικά εργαλεία του σύγχρονου ψηφιακού ελέγχου. Αυτά είναι η επικίνδυνη πεμτουσία της ψηφιακότητας, στην οποία αναφέρεται.

2. Η μεγάλη αποσιώπηση: ταυτότητες και προσωπικός αριθμός

Το πιο κρίσιμο σημείο της κριτικής είναι εδώ: Το μανιφέστο μιλά για επιτήρηση,
αλλά αποσιωπά το βασικό της μέσο.

Οι σύγχρονες ψηφιακές ταυτότητες με ενσωματωμένο chip rfid και η καθιέρωση ενός μοναδικού προσωπικού αριθμού δεν είναι απλώς διοικητικά εργαλεία. Αποτελούν κόμβους συγκέντρωσης δεδομένων, πύλες πρόσβασης σε δικαιώματα, δυνητικούς μηχανισμούς αποκλεισμού και ελέγχου.

Αλλά πώς να μιλήσει γι’ αυτά ο Αλέξης Τσίπρας;  Αυτός ήταν που ως πρωθυπουργός στην περίοδο διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ (2015-2019), έφερε με την ΚΥΑ 8200/0-297647/2018 τη νέα ψηφιακή ταυτότητα, που σήμερα μοιράζει ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Η κυβέρνησή του είναι αυτή που τη σχεδίασε να λειτουργεί, όχι μόνο ως μέσο ταυτοποίησης, αλλά και ως μέσο άσκησης δικαιωμάτων μέσω της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης . Αυτό σημαίνει ένα πράγμα: Ότι από «κάρτα ταυτότητας» μετατρέπεται σε κάρτα εξάρτησης.

3. Η πολιτική αντίφαση: ποιος εισήγαγε το σύστημα;

Εδώ η κριτική αποκτά βάθος.

Όπως είπαμε, ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας, ως πρωθυπουργός, προώθησε την έννοια της «Κάρτας Πολίτη». Θεσμοθέτησε το πλαίσιο για διαλειτουργικότητα δεδομένων με το ν. 4325/2015. Εξέδωσε την ΚΥΑ για τις νέες ταυτότητες με chip (2018).

Επομένως τίθεται ένα εύλογο ερώτημα. Πώς μπορεί σήμερα να μιλά γενικά για «κίνδυνο επιτήρησης», όταν αποφεύγει να αναφερθεί στα ίδια τα εργαλεία που ο ίδιος εισήγαγε;

Η απάντηση είναι πολιτική. Δεν πρόκειται για άγνοια. Πρόκειται για συνειδητή αποσιώπηση.

4. Η «παγκοσμιοποιημένη Αριστερά» και το τυφλό σημείο

Το μανιφέστο εντάσσεται καθαρά στο πλαίσιο μιας ευρωπαϊκής, παγκοσμιοποιημένης αριστερής σκέψης, που υπερασπίζεται δικαιώματα σε επίπεδο λόγου, αλλά αποδέχεται τις δομές τεχνοκρατικού ελέγχου.

Αυτό είναι το κρίσιμο «τυφλό σημείο». Μιλά για ελευθερία, αλλά δεν βλέπει την αρχιτεκτονική ελέγχου. Μιλά για δημοκρατία, αλλά αποδέχεται την ψηφιακή της προϋπόθεση: την πλήρη ταυτοποίηση.

5. Οι απούσες έννοιες: ψηφιακή ακεραιότητα και offline ζωή

Από το μανιφέστο απουσιάζουν εντελώς θεμελιώδεις έννοιες που ήδη συζητούνται διεθνώς:

• Δικαίωμα στην ψηφιακή ακεραιότητα
• Δικαίωμα στην offline ζωή
• Περιορισμός της κρατικής και εταιρικής επιτήρησης

Σε χώρες όπως η Ελβετία, οι πολίτες έχουν ήδη κινητοποιηθεί και επιτύχει θεσμικές εγγυήσεις προς αυτή την κατεύθυνση.

Αντίθετα, το μανιφέστο, δεν αναγνωρίζει αυτά τα δικαιώματα. Δεν τα διεκδικεί. Δεν τα εντάσσει καν στον πολιτικό του ορίζοντα.

6. Το επόμενο βήμα: ψηφιακό ευρώ και οικονομικός έλεγχος

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η πλήρης απουσία αναφοράς α) στο ψηφιακό ευρώ, β) στη δυνατότητα προγραμματιζόμενου χρήματος και γ) γενικότερα, στον κίνδυνο οικονομικού αποκλεισμού μέσω ψηφιακών συστημάτων. Δηλαδή στο επόμενο στάδιο του ψηφιακού ελέγχου: όχι μόνο ποιος είσαι, αλλά και τι μπορείς να κάνεις.

7. Το ουσιαστικό συμπέρασμα

Το μανιφέστο του Αλέξη Τσίπρα αναγνωρίζει μεν επιφανειακά τον κίνδυνο, αλλά αποσιωπά τα μέσα. Αποφεύγει την αυτοκριτική για την ΚΥΑ της ψηφιακής ταυτότητας που έφερε και φυσικά δεν προτείνει θεσμικές εγγυήσεις.

Και τελικά καταλήγει να είναι ένα κείμενο που μιλά για δημοκρατία χωρίς να θίγει τον μηχανισμό που την υπονομεύει.

8. Η πολιτική πρόκληση της εποχής

Το πραγματικό δίλημμα σήμερα δεν είναι «Αριστερά ή Δεξιά». Είναι: ελευθερία ή ψηφιακός ολοκληρωτισμός.

Και αυτό το δίλημμα δεν μπορεί να απαντηθεί χωρίς σύγκρουση με τα συστήματα καθολικής ταυτοποίησης. Χωρίς αμφισβήτηση της διαλειτουργικής επιτήρησης. Χωρίς κατοχύρωση του δικαιώματος να ζει κανείς και εκτός συστήματος.

Όταν ένα μανιφέστο μιλά για την ελευθερία, αλλά σιωπά για τα εργαλεία που την καταργούν, δεν είναι μανιφέστο αλλαγής. Είναι μανιφέστο προσαρμογής!