Ένας χρόνος ΕΞΟΔΟΣ: Από την ψηφιοποίηση στον ψηφιακό έλεγχο Οι εξελίξεις στην Ελλάδα, την Ευρώπη και τον κόσμο — Η αρχιτεκτονική της επιτήρησης και η απάντηση των ελεύθερων πολιτών

Γεώργιος Αποστολάκης • Ετήσια Συνέλευση Μελών • Ιούλιος 2026

Ένας χρόνος μετά

Συμπληρώνεται ένας χρόνος από την ίδρυση της Πανελλήνιας Κίνησης κατά του Ψηφιακού Ολοκληρωτισμού «ΕΞΟΔΟΣ». Ένας χρόνος ενημερώσεως, παρεμβάσεων, εκδηλώσεων, άρθρων, συλλογής υπογραφών και, κυρίως, ενός επίμονου αγώνα να γίνει αντιληπτό κάτι που δεν είναι ακόμη ορατό σε όλους: ότι ο ψηφιακός μετασχηματισμός των κοινωνιών δεν είναι απλώς μία τεχνική αλλαγή. Είναι μία βαθιά πολιτική, κοινωνική και ανθρωπολογική μεταβολή.

Η ανάγκη αυτής της ευρύτερης θεωρήσεως προκύπτει και από μία βασική εννοιολογική διάκριση. Ψηφιοποίηση είναι η μετατροπή μιας πληροφορίας ή διαδικασίας σε ηλεκτρονική μορφή. Ψηφιακός μετασχηματισμός είναι η αναδιοργάνωση ολόκληρων υπηρεσιών και κοινωνικών λειτουργιών γύρω από ψηφιακά συστήματα. Ψηφιακός ολοκληρωτισμός, τέλος, δεν είναι κάθε χρήση της τεχνολογίας, αλλά η κατάσταση κατά την οποία η συμμετοχή του ανθρώπου στην κοινωνική ζωή εξαρτάται καθολικά από διασυνδεδεμένα ψηφιακά συστήματα, χωρίς πραγματική εναλλακτική και χωρίς αποτελεσματικά όρια στην εξουσία εκείνων που τα ελέγχουν.

Η διάκριση αυτή προφυλάσσει τη δημόσια συζήτηση από δύο αντίθετα λάθη. Το πρώτο είναι η άκριτη τεχνολατρία: η αντίληψη ότι κάθε ψηφιακή καινοτομία αποτελεί εξ ορισμού πρόοδο και ότι κάθε αντίρρηση είναι οπισθοδρομική. Το δεύτερο είναι η αδιάκριτη τεχνοφοβία: η απόρριψη κάθε ψηφιακού εργαλείου ως αυτοδικαίως καταπιεστικού. Η ΕΞΟΔΟΣ δεν αρνείται την τεχνολογία. Ελέγχει τους όρους, τα όρια, την υποχρεωτικότητα και τις συνέπειες της χρήσεώς της.

Η ελευθερία δεν απειλείται μόνο όταν το κράτος απαγορεύει ρητά μία πράξη. Απειλείται και όταν η τεχνική οργάνωση της καθημερινότητας καθιστά την άσκηση ενός δικαιώματος πρακτικά αδύνατη. Αν μία υπηρεσία παρέχεται και αναλογικά, αλλά θεωρητικά διότι τα φυσικά σημεία εξυπηρετήσεως εξαφανίζονται, οι χρόνοι αναμονής γίνονται απαγορευτικοί ή απαιτείται συνεχής ψηφιακή αυθεντικοποίηση, η τυπικά ελεύθερη επιλογή δεν αντιστοιχεί πλέον σε πραγματική ελευθερία.

Όταν ιδρύθηκε η ΕΞΟΔΟΣ, πολλοί θεωρούσαν ότι το ζήτημα περιορίζεται σε μία νέα αστυνομική ταυτότητα ή σε έναν ακόμη διοικητικό αριθμό. Σήμερα μπορούμε να πούμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα ότι ο Προσωπικός Αριθμός και η ηλεκτρονική ταυτότητα δεν είναι ολόκληρο το σύστημα. Είναι όμως δύο από τους κεντρικότερους κόμβους μιας πολύ ευρύτερης αρχιτεκτονικής, η οποία συνδέει την ταυτότητα, τα δεδομένα, τις συναλλαγές, την υγεία, την εργασία, τις μετακινήσεις και την επικοινωνία του πολίτη.

Γι’ αυτό και ο απολογισμός του έτους δεν μπορεί να περιοριστεί στο τι συνέβη με τις ταυτότητες. Οφείλουμε να δούμε τη συνολική εικόνα: τι προχώρησε στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ποια μοντέλα εφαρμόζονται στην Κίνα, στη Ρωσία, στην Ινδία και στην Αφρική, αλλά και πού οι πολίτες αντιστάθηκαν και πέτυχαν πραγματικές νίκες.

Τι άλλαξε στην Ελλάδα και στην Ευρώπη

Στην Ελλάδα, το σημαντικότερο γεγονός ήταν η πρακτική έκδοση του Προσωπικού Αριθμού. Από τον Ιούνιο του 2025 άρχισε η έκδοσή του μέσω του myInfo και από τον Νοέμβριο ακολούθησε η αυτόματη απόδοσή του σε όσους δεν είχαν ενεργήσει. Ο πολίτης μπορούσε να επιλέξει ορισμένα ψηφία· δεν μπορούσε όμως να επιλέξει αν θα ενταχθεί στο σύστημα. Η αδράνειά του δεν ερμηνεύθηκε ως άρνηση. Το κράτος αποφάσισε αντί γι’ αυτόν.

Η ίδια η επίσημη πύλη αναφέρει ότι ο Π.Α. είναι ενιαίος, μοναδικός, χορηγείται μία φορά, δεν μεταβάλλεται και διασυνδέει τους βασικούς αριθμούς ταυτοποιήσεως, όπως ΑΦΜ, ΑΜΚΑ και αριθμό ταυτότητας. Εδώ βρίσκεται η ουσία. Ο Π.Α. δεν χρειάζεται να περιέχει μέσα στα ψηφία του όλα τα δεδομένα μας. Η ισχύς του έγκειται στο ότι μπορεί να αποτελεί τον σταθερό σύνδεσμο ανάμεσα σε διαφορετικά μητρώα.

Ας το πούμε με μία απλή εικόνα: τα δωμάτια με τις πληροφορίες υπήρχαν ήδη. Άλλο δωμάτιο η εφορία, άλλο η υγεία, άλλο η ασφάλιση, άλλο η ταυτότητα. Ο Προσωπικός Αριθμός δεν δημιουργεί τα δωμάτια· δημιουργεί τον κοινό διάδρομο που τα ενώνει. Και όταν δημιουργηθεί ο διάδρομος, η εξουσία που ελέγχει την πρόσβαση μπορεί να σχηματίσει πολύ ευκολότερα μία συνολική εικόνα του προσώπου.

Παράλληλα αναπτύσσονται το Gov.gr Wallet, η διαλειτουργικότητα των κρατικών μητρώων, ο ηλεκτρονικός φάκελος υγείας, τα αυτοματο-ποιημένα συστήματα φορολογικού ελέγχου και οι υποδομές τεχνητής νοημοσύνης, όπως ο υπερυπολογιστής «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» και το ελληνικό AI Factory «Pharos» (ένα από τα 13 εργοστάσια τεχνητής νοημοσύνης της Ε.Ε.). Καθεμία από αυτές τις υποδομές μπορεί να έχει ωφέλιμες χρήσεις. Όταν όμως ενωθούν, δημιουργούν κάτι περισσότερο από το άθροισμά τους.

Ο Προσωπικός Αριθμός αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαφοράς ανάμεσα στο περιεχόμενο και στη λειτουργία ενός αναγνωριστικού. Ένας μοναδικός αριθμός δεν χρειάζεται να κωδικοποιεί μέσα του το ιατρικό ιστορικό, τα εισοδήματα ή τις πεποιθήσεις του πολίτη. Αρκεί να χρησιμοποιείται ως κοινό πεδίο αναφοράς ώστε διαφορετικά πληροφοριακά συστήματα να αναγνωρίζουν με βεβαιότητα το ίδιο φυσικό πρόσωπο. Η επίσημη κρατική πύλη δηλώνει ρητά ότι διασυνδέει ΑΦΜ, ΑΜΚΑ και αριθμό ταυτότητας, δημιουργείται μία φορά και δεν τροποποιείται.[1]

Η διαλειτουργικότητα έχει αναμφισβήτητα θετικές χρήσεις. Μειώνει τα λάθη, περιορίζει την ανάγκη προσκομίσεως πιστοποιητικών και επιτρέπει στη διοίκηση να εξυπηρετεί ταχύτερα. Συγχρόνως, όμως, περιορίζει τα φυσικά και οργανωτικά εμπόδια που παλαιότερα δυσχέραιναν τη συνολική χαρτογράφηση του πολίτη. Η προστασία δεν μπορεί, επομένως, να εξαντλείται στην κυβερνοασφάλεια. Ακόμη και ένα τεχνικά ασφαλές σύστημα μπορεί να συγκεντρώνει υπερβολική θεσμική ισχύ.

Το Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας προβλέπεται από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1183. Τα κράτη-μέλη οφείλουν να διαθέσουν Wallet έως το τέλος του 2026, ενώ οι προβλεπόμενες χρήσεις καλύπτουν δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες, τράπεζες, τηλεπικοινωνίες, μετακινήσεις, τίτλους σπουδών και ηλεκτρονικές υπογραφές.[2] Η αρχή της επιλεκτικής γνωστοποιήσεως —να αποδεικνύει, λ.χ., κάποιος ότι είναι άνω των 18 χωρίς να γνωστοποιεί την ημερομηνία γεννήσεως— αποτελεί σημαντική τεχνική εγγύηση. Δεν απαντά, όμως, στο πολιτικό ερώτημα αν η επίδειξη ψηφιακού διαπιστευτηρίου θα καταστεί προϋπόθεση για ολοένα περισσότερες δραστηριότητες.

Η εφαρμογή επαληθεύσεως ηλικίας είναι διδακτική. Η Επιτροπή παρουσίασε το πρώτο πρότυπο στις 14 Ιουλίου 2025 και ανακοίνωσε ότι η λύση ήταν λειτουργικά έτοιμη στις 15 Απριλίου 2026. Την περιγράφει ως «mini wallet» συμβατό με το μελλοντικό EUDI Wallet και προσαρμόσιμο για διαφορετικές ηλικιακές κατηγορίες.[3] Το παράδειγμα δείχνει πώς μία υποδομή μπορεί να εισαχθεί για έναν συγκεκριμένο, κοινωνικά ισχυρό σκοπό και στη συνέχεια να αποκτήσει ευρύτερες χρήσεις.

Στο πεδίο των επικοινωνιών απαιτείται ιδιαίτερη ακρίβεια. Το λεγόμενο Chat Control περιλαμβάνει τόσο την προσωρινή εξαίρεση από ορισμένους κανόνες απορρήτου για εθελοντικό εντοπισμό υλικού κακοποιήσεως όσο και τη χωριστή πρόταση μόνιμου Κανονισμού. Οι διαδοχικές ψηφοφορίες του 2026 δεν ισοδυναμούν όλες με οριστική αποδοχή καθολικής σαρώσεως. Αποδεικνύουν, όμως, ότι η αυτοματοποιημένη εξέταση ιδιωτικών επικοινωνιών αποτελεί πλέον πραγματικό αντικείμενο ευρωπαϊκής νομοθετήσεως και όχι φανταστικό σενάριο.[4]

Ανάλογη διάκριση χρειάζεται και για το ψηφιακό ευρώ. Η έκδοσή του δεν έχει ακόμη αποφασιστεί οριστικά. Η προπαρασκευή του, όμως, πρέπει να εξετάζεται μαζί με τα όρια στα μετρητά, τις υποχρεώσεις ταυτοποιήσεως και τη διεύρυνση της χρηματοοικονομικής ιχνηλασιμότητας. Το κρίσιμο αίτημα είναι να διατηρηθούν τα μετρητά ως πραγματική και ευρέως αποδεκτή εναλλακτική και να αποκλειστεί νομικά η δυνατότητα προγραμματισμού του χρήματος για κοινωνική ή πολιτική πειθάρχηση.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 2026 είναι το έτος προετοιμασίας του Ευρωπαϊκού Πορτοφολιού Ψηφιακής Ταυτότητας. Βάσει του eIDAS 2.0, κάθε κράτος-μέλος οφείλει έως το τέλος του έτους να διαθέσει τουλάχιστον ένα Wallet. Σε αυτό θα μπορούν να εντάσσονται η ταυτότητα, η άδεια οδηγήσεως, τίτλοι σπουδών, επαγγελματικές ιδιότητες, τραπεζικές και ταξιδιωτικές λειτουργίες, ηλεκτρονικές υπογραφές και άλλα διαπιστευτήρια.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαβεβαιώνει ότι η χρήση θα είναι προαιρετική και ότι ο χρήστης θα επιλέγει ποια στοιχεία κοινοποιεί. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο αν η χρήση χαρακτηρίζεται τυπικά νομικά προαιρετική. Είναι αν θα παραμείνει πρακτικά προαιρετική, όταν δημόσιες υπηρεσίες, τράπεζες, τηλεπικοινωνίες και ιδιωτικές πλατφόρμες οργανώσουν τη λειτουργία τους γύρω από αυτήν.

Χαρακτηριστική είναι η εφαρμογή επαληθεύσεως ηλικίας που παρουσίασε η Επιτροπή τον Ιούλιο του 2025 και η οποία κατέστη τεχνικά έτοιμη τον Απρίλιο του 2026. Αποκαλείται ήδη «mini wallet». Ξεκινά από έναν σκοπό που όλοι αποδεχόμαστε —την προστασία των ανηλίκων— και εξοικειώνει τον πολίτη με την επίδειξη ψηφιακού διαπιστευτηρίου για να αποκτήσει πρόσβαση σε περιεχόμενο. Η τεχνολογία υπόσχεται ότι θα αποκαλύπτει μόνο την ηλικιακή κατηγορία. Ωστόσο, το πρότυπο της υποχρεωτικής ψηφιακής πύλης εισόδου έχει ήδη δημιουργηθεί.

Στο ίδιο ευρωπαϊκό τοπίο ανήκουν το Chat Control, η συζήτηση για σάρωση ιδιωτικών επικοινωνιών, οι περιορισμοί στα μετρητά, η αυστηρότερη ιχνηλασιμότητα των οικονομικών συναλλαγών και η προετοιμασία του ψηφιακού ευρώ. Το ψηφιακό ευρώ δεν έχει ακόμη αποφασιστεί οριστικά. Η υποδομή, όμως, μελετάται και προετοιμάζεται.

Η παγκόσμια εικόνα

Αν κοιτάξουμε πέρα από την Ευρώπη, δεν βρίσκουμε ένα απολύτως όμοιο σύστημα. Βρίσκουμε όμως μία εντυπωσιακή σύγκλιση υποδομών.

Στην Κίνα, από τον Ιούλιο του 2025 λειτουργεί νέο κρατικό σύστημα διαδικτυακής ταυτότητας. Ο πολίτης λαμβάνει μοναδικό ψηφιακό κωδικό, συνδεδεμένο με επαλήθευση ταυτότητας και αναγνώριση προσώπου, για να χρησιμοποιεί διαδικτυακές υπηρεσίες. Η κινεζική διαδικτυακή ταυτότητα άρχισε να λειτουργεί στις 15 Ιουλίου 2025. Συνδέει μοναδικό ψηφιακό κωδικό με επαλήθευση πραγματικής ταυτότητας και αναγνώριση προσώπου. Επισήμως το μέτρο παρουσιάζεται ως προαιρετικό και ως προστασία από την υπερβολική συλλογή δεδομένων από ιδιωτικές εταιρείες. Η επίσημη αιτιολογία είναι η προστασία των χρηστών από την επαναλαμβανόμενη κοινοποίηση στοιχείων σε ιδιωτικές πλατφόρμες. Οι Κινέζοι επικριτές, υπάρχουν και τέτοιοι, επισημαίνουν ότι η συγκέντρωση της αυθεντικοποιήσεως σε κρατικό σύστημα διευρύνει τη δυνατότητα συνδέσεως της διαδικτυακής δραστηριότητας με συγκεκριμένο πρόσωπο.[5] Η ουσιαστική μεταβολή, όμως, είναι η συγκέντρωση της διαδικτυακής ταυτοποιήσεως σε κρατική υποδομή, σε μία χώρα όπου η λογοκρισία και η επιτήρηση είναι ήδη εκτεταμένες.

Στη Ρωσία, η μεγάλη εξέλιξη είναι το ψηφιακό ρούβλι. Το ψηφιακό ρούβλι αποτελεί τρίτη μορφή του εθνικού νομίσματος, δίπλα στα μετρητά και το τραπεζικό χρήμα. Η Τράπεζα της Ρωσίας ανακοίνωσε ότι από 1ης Σεπτεμβρίου 2026 οι μεγαλύτερες τράπεζες θα παρέχουν σχετικές υπηρεσίες και μεγάλες επιχειρήσεις θα δέχονται πληρωμές, με σταδιακή επέκταση έως το 2028.[6] Η χρήση από τον ιδιώτη παρουσιάζεται ως επιλογή, αλλά η οικονομική υποδομή γίνεται υποχρεωτική για τους βασικούς φορείς της αγοράς. Ακόμη και αν η χρήση από τον πολίτη παραμένει προαιρετική, η υποχρεωτική ετοιμότητα του οικονομικού οικοσυστήματος δημιουργεί τις προϋποθέσεις ταχείας γενικεύσεως.

Στην Ινδία λειτουργεί το Aadhaar, το μεγαλύτερο βιομετρικό σύστημα ταυτότητας στον κόσμο, με περίπου 1,34 δισεκατομμύρια εγγεγραμμένους. Συνδέεται με δακτυλικά αποτυπώματα, ίριδα και φωτογραφία προσώπου και χρησιμοποιείται σε τράπεζες, τηλεπικοινωνίες, κοινωνικές παροχές και κρατικές υπηρεσίες. Το 2026 αναπτύχθηκε νέα εφαρμογή για ψηφιακή επίδειξη και επιλεκτική κοινοποίηση στοιχείων. Το ινδικό Aadhaar είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή δείχνει πώς η ψηφιακή ταυτότητα μπορεί να εξελιχθεί σε βασική δημόσια υποδομή. Όταν, όμως, προτάθηκε να προεγκαθίσταται υποχρεωτικά σε όλα τα νέα κινητά, η αντίδραση οργανώσεων δικαιωμάτων και τεχνολογικών φορέων οδήγησε την κυβέρνηση σε υποχώρηση. Υπήρξε και εκεί κίνημα αντίστασης. Έτσι, οι δικαστικές αποφάσεις, οι οργανώσεις δικαιωμάτων και τεχνικά εργαλεία όπως ο προσωρινός Virtual ID επιχειρούν να περιορίσουν την αχρείαστη έκθεση του μόνιμου αριθμού.

Στην Αφρική αναπτύσσεται ταχύτατα η λεγόμενη Ψηφιακή Δημόσια Υποδομή. Η Παγκόσμια Τράπεζα προωθεί ένα τριπλό μοντέλο: ψηφιακή ταυτότητα, διαλειτουργικές πληρωμές και ασφαλή ανταλλαγή δεδομένων. Στη Νιγηρία ο NIN έχει εγγράψει πάνω από 70.00.000 πολίτες και συνδέεται με κρατικές υπηρεσίες μέσω του NINAuth. Στην Αιθιοπία το Fayda είχε ήδη εγγράψει περισσότερους από 36 εκατομμύρια κατοίκους. Στην Αφρική η ψηφιακή ταυτότητα συνδέεται με μία υπαρκτή ανάγκη: πολλοί άνθρωποι δεν διαθέτουν αξιόπιστη νομική ταυτότητα και αποκλείονται από δικαιώματα, υπηρεσίες και οικονομική δραστηριότητα. Η Παγκόσμια Τράπεζα παρουσιάζει την Digital Public Infrastructure ως συνδυασμό ψηφιακής ταυτότητας, πληρωμών και ασφαλούς ανταλλαγής δεδομένων και αναφέρει δεκάδες εκατομμύρια εγγραφές στο αιθιοπικό Fayda.[8] Η κοινωνική ωφέλεια δεν πρέπει να συγκαλύπτει τον κίνδυνο να εξαρτηθούν παροχές επιβιώσεως από ένα μοναδικό τεχνικό σύστημα, ιδίως σε χώρες με ασθενείς θεσμούς προστασίας.

Χρειάζεται εδώ δικαιοσύνη στην κρίση μας. Εκατομμύρια άνθρωποι στην Αφρική στερούνται ακόμη και ληξιαρχικής ταυτότητας. Ένα αξιόπιστο σύστημα μπορεί να τους προσφέρει πρόσβαση σε εργασία, τραπεζικό λογαριασμό και κοινωνικές παροχές. Ο κίνδυνος γεννάται όταν αυτό που παρέχεται ως όχημα εντάξεως μετατρέπεται σε αποκλειστική προϋπόθεση υπάρξεως: χωρίς ψηφιακή ταυτότητα, ούτε επίδομα, ούτε εργασία, ούτε συναλλαγή, ούτε κρατική υπηρεσία.

Η διεθνής σύγκριση δείχνει ότι η ίδια τεχνολογία αποκτά διαφορετικό πολιτικό νόημα ανάλογα με το πολίτευμα, τις εγγυήσεις και τις διαθέσιμες εναλλακτικές. Ένα Wallet σε ένα κράτος με ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ισχυρή προστασία δεδομένων και πραγματική προαιρετικότητα δεν ταυτίζεται με ένα κεντρικό σύστημα διαδικτυακής ταυτότητας σε καθεστώς εκτεταμένης λογοκρισίας. Η τεχνική συγγένεια, ωστόσο, μας επιτρέπει να κατανοούμε τις δυνατότητες που δημιουργούνται.

Δεν μπορώ να αποδείξω και γι’  αυτό δεν ισχυρίζομαι ότι όλα αυτά αποδεικνύουν ένα κρυφό παγκόσμιο κέντρο που εκτελεί παντού το ίδιο σχέδιο. Αποδεικνύουν όμως από μόνα τους μία πραγματική παγκόσμια σύγκλιση. Διαφορετικά κράτη επικαλούνται διαφορετικούς σκοπούς —ευκολία, ασφάλεια, μετανάστευση, προστασία ανηλίκων, καταπολέμηση της απάτης ή κοινωνική ένταξη— αλλά κατασκευάζουν τεχνικά συγγενείς υποδομές: έναν διαρκώς αναγνωρίσιμο πολίτη, συνδεδεμένο με δεδομένα, συναλλαγές, δικαιώματα και άδειες.

Η αρχιτεκτονική του ψηφιακού ελέγχου

Πώς συναρμολογούνται όλα αυτά; Η διαδικασία μπορεί να περιγραφεί σε διαδοχικά επίπεδα.

Πρώτα έρχεται η καταγραφή. Φορολογικά, ασφαλιστικά, υγειονομικά, οικονομικά, εκπαιδευτικά, επικοινωνιακά και βιομετρικά δεδομένα μεταφέρονται σε ηλεκτρονικά συστήματα.

Έπειτα έρχεται η ενοποίηση. Ένας σταθερός αριθμός, όπως ο Π.Α., επιτρέπει να γνωρίζουμε ότι οι διαφορετικές καταχωρίσεις αφορούν το ίδιο πρόσωπο.

Ακολουθεί η αυθεντικοποίηση. Η ηλεκτρονική ταυτότητα και το Wallet επιβεβαιώνουν ότι αυτός που ζητά πρόσβαση είναι ο συγκεκριμένος πολίτης. Τα βιομετρικά συνδέουν την ψηφιακή καταχώριση με το ίδιο το σώμα του.

Στη συνέχεια έρχεται η καθημερινή αναγκαιότητα. Το ενιαίο κλειδί χρησιμοποιείται για εργασία, τράπεζες, υγεία, ταξίδια, επικοινωνίες και δημόσιες υπηρεσίες. Και εδώ εμφανίζεται μία κρίσιμη διάκριση: άλλο νομική και άλλο λειτουργική, δηλαδή εκ των πραγμάτων επιβαλλόμενη, υποχρεωτικότητα. Στην τελευταία, τυπικά μπορείς να αρνηθείς· πρακτικά όμως μπορεί να μην μπορείς να ζήσεις χωρίς αυτό.

Για να γίνει η αρχιτεκτονική κατανοητή, πρέπει να διακρίνουμε τρεις διαφορετικές λειτουργίες. Πρώτον, ταυτοποίηση: το σύστημα αποδίδει μία ψηφιακή ταυτότητα σε έναν άνθρωπο. Δεύτερον, αυθεντικοποίηση: το σύστημα ελέγχει κάθε φορά ότι ο χρήστης είναι πράγματι ο κάτοχος. Τρίτον, εξουσιοδότηση: το σύστημα αποφασίζει αν ο ταυτοποιημένος χρήστης δικαιούται να εκτελέσει μία συγκεκριμένη πράξη. Η μετάβαση από την απλή ταυτοποίηση στην εξουσιοδότηση είναι το σημείο όπου η ταυτότητα μπορεί να γίνει μηχανισμός εγκρίσεως ή αποκλεισμού.

Η βιομετρική αυθεντικοποίηση έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: το βιομετρικό δεδομένο δεν αντικαθίσταται εύκολα όπως ένας κωδικός. Αν διαρρεύσει ένας κωδικός, αλλάζει. Αν διαρρεύσει ένα ψηφιακό πρότυπο προσώπου, ίριδας ή δακτυλικού αποτυπώματος, ο άνθρωπος δεν μπορεί να αλλάξει το σώμα του. Γι’ αυτό απαιτούνται αυστηρός περιορισμός σκοπού, αποκεντρωμένη αποθήκευση όπου είναι δυνατόν και απαγόρευση δευτερογενών χρήσεων.

Η διασύνδεση δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι όλα τα δεδομένα συγκεντρώνονται σε μία τεράστια βάση. Μπορεί να υλοποιείται με κατανεμημένα μητρώα και αιτήματα μεταξύ συστημάτων. Για τον πολίτη, όμως, το κρίσιμο αποτέλεσμα είναι το ίδιο: διαφορετικοί φορείς μπορούν να αντλούν ή να επαληθεύουν πληροφορίες που προηγουμένως παρέμεναν οργανωτικά χωρισμένες. Συνεπώς, ο έλεγχος πρέπει να αφορά όχι μόνο το πού αποθηκεύονται τα δεδομένα, αλλά και ποιος μπορεί να ζητεί τι, για ποιον σκοπό, με ποια καταγραφή και με ποια δυνατότητα αντιρρήσεως.

Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει μία νέα διάσταση: συσχετίζει δεδομένα και παράγει συμπεράσματα που δεν είχαν δηλωθεί ρητά από τον πολίτη. Από αγορές, μετακινήσεις και διαδικτυακή συμπεριφορά μπορούν να συναχθούν ενδιαφέροντα, συνήθειες, οικονομική κατάσταση ή πιθανότητες μελλοντικής συμπεριφοράς. Το προφίλ αυτό μπορεί να είναι ανακριβές, αλλά να επηρεάζει πραγματικές αποφάσεις.

Γι’ αυτό το δικαίωμα σε ανθρώπινη επανεξέταση δεν πρέπει να είναι τυπικό. Ο αρμόδιος άνθρωπος πρέπει να μπορεί να κατανοεί και να ανατρέπει την αλγοριθμική απόφαση, ο πολίτης να γνωρίζει τα βασικά δεδομένα και κριτήρια και η διοίκηση να φέρει το βάρος αποδείξεως της νομιμότητας. Διαφορετικά, η επίκληση ενός αδιαφανούς μοντέλου μετατρέπεται σε νέο είδος ανέλεγκτης διοικητικής αυθεντίας.

Η τελική δυνατότητα ελέγχου δεν προϋποθέτει μία ενιαία κρατική βαθμολογία. Μπορεί να προκύπτει από τη συνδυασμένη λειτουργία πολλών φορέων: τράπεζα, πλατφόρμα, ασφαλιστικός οργανισμός, εργοδότης και δημόσια διοίκηση εφαρμόζουν διαφορετικούς κανόνες πάνω στην ίδια επαληθευμένη ψηφιακή ταυτότητα. Ο αποκλεισμός μπορεί έτσι να είναι αποκεντρωμένος ως προς τους δράστες αλλά καθολικός ως προς το αποτέλεσμα.

Ακολουθεί η ιχνηλασιμότητα. Όταν οι δραστηριότητές μας περνούν από επώνυμα ψηφιακά συστήματα, δημιουργείται συνεχές ίχνος: τι αγοράζουμε, πού μετακινούμαστε, με ποιον συναλλασσόμαστε και με ποιον επικοινωνούμε.

Έπειτα έρχεται η αλγοριθμική αξιολόγηση. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χαρακτηρίζει μία συναλλαγή ύποπτη, μία αίτηση υψηλού κινδύνου ή έναν πολίτη πιθανό παραβάτη. Ο άνθρωπος δεν αξιολογείται μόνο για όσα έκανε, αλλά και για όσα ο αλγόριθμος υπολογίζει ότι ίσως κάνει.

Τέλος έρχεται η αυτοματοποιημένη συνέπεια: απόρριψη αιτήματος, απώλεια παροχής, περιορισμός συναλλαγής, δέσμευση λογαριασμού, αποκλεισμός από πλατφόρμα ή παραπομπή σε αυξημένο έλεγχο. Ο πολίτης μπορεί να μη γνωρίζει ποιος αποφάσισε, με ποια δεδομένα και ενώπιον ποιου θα προσφύγει.

Ας συνοψίσουμε: ο Π.Α. συνδέει τις καταχωρίσεις. Η ψηφιακή ταυτότητα αυθεντικοποιεί το πρόσωπο. Τα βιομετρικά συνδέουν την ψηφιακή ταυτότητα με το σώμα. Το Wallet μεταφέρει την ταυτοποίηση στην καθημερινότητα. Η διαλειτουργικότητα ανταλλάσσει τα δεδομένα. Η τεχνητή νοημοσύνη τα αξιολογεί. Το ψηφιακό χρήμα καταγράφει τις συναλλαγές. Και οι αυτοματοποιημένες αποφάσεις μετατρέπουν την αξιολόγηση σε πραγματική συνέπεια.

Ο Προσωπικός Αριθμός, λοιπόν, δεν είναι μόνος του ο ψηφιακός ολοκληρωτισμός. Ούτε η ηλεκτρονική ταυτότητα είναι από μόνη της το τελικό σύστημα ελέγχου. Είναι όμως οι βασικές υποδομές χωρίς τις οποίες το σύστημα δεν μπορεί εύκολα να αναγνωρίζει τον ίδιο άνθρωπο σε κάθε πεδίο της ζωής του.

Το «σιγά-σιγά» και το έσχατο όριο

Γιατί ο κίνδυνος δεν γίνεται εύκολα αντιληπτός; Διότι δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Έρχεται «σιγά-σιγά», όπως προειδοποιούσε ο Άγιος Παΐσιος.

Πρώτα προσφέρεται μία πραγματική ευκολία: δεν περιμένεις στην ουρά, δεν κουβαλάς έγγραφα, τα έχεις όλα στο κινητό. Έπειτα έρχεται η εθελοντική εξοικείωση. Μετά, οι ψηφιακές διαδικασίες αποκτούν προτεραιότητα, ενώ οι αναλογικές γίνονται δυσκολότερες. Κατόπιν κλείνουν φυσικά καταστήματα, μειώνονται τα ταμεία και περιορίζονται οι έγχαρτες διαδικασίες. Στο τέλος, η τυπικά ελεύθερη επιλογή μετατρέπεται σε πρακτικό εξαναγκασμό.

Κάθε μεμονωμένο βήμα φαίνεται μικρό, λογικό και συχνά ωφέλιμο. Το συνολικό αποτέλεσμα γίνεται ορατό όταν οι εναλλακτικές έχουν ήδη εξαφανιστεί.

Η σταδιακή μετάβαση στηρίζεται συχνά σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αρχιτεκτονική της προεπιλογής. Ο πολίτης δεν εξαναγκάζεται πάντοτε με ρητή απαγόρευση. Το ψηφιακό μέσο ορίζεται ως προεπιλεγμένη λύση, ενώ η εναλλακτική απαιτεί πρόσθετη προσπάθεια, χρόνο ή κόστος. Με τον καιρό, η πλειονότητα ακολουθεί την εύκολη οδό και η διατήρηση της εναλλακτικής εμφανίζεται οικονομικά ασύμφορη.

Η εκ των πραγμάτων/λειτουργική υποχρεωτικότητα μπορεί να δημιουργηθεί από το κράτος ή από την αγορά. Αν ο νόμος λέει ότι το Wallet είναι προαιρετικό, αλλά τράπεζες, εργοδότες και πλατφόρμες το απαιτούν ως ταχύτερο ή ασφαλέστερο μέσο, ο πολίτης υφίσταται πίεση χωρίς να υπάρχει μία μόνο διάταξη που να τον υποχρεώνει. Γι’ αυτό η εγγύηση πρέπει να περιλαμβάνει απαγόρευση δυσμενούς μεταχειρίσεως και υποχρέωση παροχής ισότιμης εναλλακτικής.

Η ορθόδοξη ανθρωπολογία δεν αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως σύνολο δεδομένων. Το πρόσωπο είναι ελεύθερο, ανεπανάληπτο και ασύμπτωτο προς οποιοδήποτε προφίλ. Η πλήρης προβλεψιμότητα και διαχειρισιμότητα του ανθρώπου δεν είναι μόνο πολιτικό πρόβλημα· είναι άρνηση της προσωπικής ετερότητας και του αυτεξουσίου.

Η αναφορά στην Αποκάλυψη χρειάζεται ταυτοχρόνως εγρήγορση και ταπείνωση. Δεν είναι θεμιτό να αποδίδεται βεβαιότητα εκεί όπου η Εκκλησία δεν έχει διατυπώσει οριστική ταύτιση. Είναι όμως εξίσου αδικαιολόγητο να θεωρείται αδιάφορη η συγκρότηση συστημάτων που μπορούν να συνδέσουν την οικονομική συμμετοχή με μία καθολική ταυτότητα και κεντρικά ελεγχόμενους όρους. Η θεολογία δεν αντικαθιστά την τεχνική και νομική απόδειξη· φωτίζει το ανθρωπολογικό διακύβευμα.

Εδώ βρίσκεται και η πνευματική διάσταση. Ο χριστιανικός προβληματισμός δεν πρέπει να εξαντλείται στο υλικό της κάρτας, στο μικροτσίπ ή σε έναν αριθμό. Το βαθύτερο ζήτημα είναι αν η ταυτοποίηση μπορεί να μετατραπεί σε άδεια κοινωνικής και οικονομικής υπάρξεως.

Το 13ο κεφάλαιο της Αποκαλύψεως δεν μας επιτρέπει επιπόλαιες ταυτίσεις κάθε νέας τεχνολογίας με το χάραγμα. Μας προειδοποιεί, όμως, για μία εξουσία που συνδέει τη δυνατότητα του ανθρώπου να αγοράζει και να πωλεί με την αποδοχή ενός καθολικού συστήματος υποταγής. Δεν είναι θεολογικά αδιάφορη μία κατάσταση όταν  δημιουργείται μία τεχνική υποδομή ικανή να καταστήσει την οικονομική και κοινωνική συμμετοχή υπό όρους.

Το έσχατο όριο παραβιάζεται όταν χωρίς ψηφιακή ταυτότητα δεν μπορείς να εργαστείς, χωρίς εφαρμογή δεν μπορείς να αποδείξεις την ιδιότητά σου, χωρίς Wallet δεν μπορείς να συναλλαχθείς και χωρίς την έγκριση του συστήματος δεν μπορείς να αγοράσεις ή να πωλήσεις. Τότε η ταυτότητα παύει να αποδεικνύει ποιος είσαι και αρχίζει να αποφασίζει αν δικαιούσαι να συμμετέχεις.

Οι πολίτες αντιστέκονται — και νικούν

Απέναντι σε αυτή την εξέλιξη δεν υπάρχει μόνο φόβος. Υπάρχουν ήδη σημαντικά παραδείγματα δημοκρατικής αντιστάσεως.

Στη Βρετανία, η κυβέρνηση του Κιρ Στάρμερ ανακοίνωσε τον Σεπτέμβριο του 2025 εθνική ψηφιακή ταυτότητα, η οποία θα γινόταν υποχρεωτική για την απόδειξη δικαιώματος εργασίας. Οι πολίτες δεν αρκέστηκαν στη διαμαρτυρία. Συγκέντρωσαν 2.984.191 υπογραφές στην επίσημη κοινοβουλευτική πλατφόρμα.  Η βρετανική εμπειρία αποτελεί υπόδειγμα κλιμακώσεως της δημοκρατικής δράσεως. Η Big Brother Watch οργάνωσε την εκστρατεία No2DigitalID. Δεκατρείς οργανώσεις δικαιωμάτων συνεργάστηκαν. Το θέμα συζητήθηκε στο Κοινοβούλιο και απέκτησε τεράστιο πολιτικό κόστος. Η επίσημη κοινοβουλευτική αναφορά που συγκέντρωσε τις 2.984.191 υπογραφές συζητήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 2025.[9] Η μαζικότητα δεν αρκούσε από μόνη της· συνδυάστηκε με τεχνική κριτική, εκστρατεία της Big Brother Watch, κοινή παρέμβαση οργανώσεων και διακομματική πίεση. Τον Ιανουάριο εγκαταλείφθηκε η αποκλειστική υποχρεωτικότητα για εργασία και στις 18 Ιουλίου 2026 ο εισερχόμενος πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ ανακοίνωσε την κατάργηση ολόκληρου του εθνικού σχεδίου.[10] Βλέπουμε ότι τα σχεδόν τρία εκατομμύρια υπογραφές δεν έμειναν ένα διαδικτυακό ξέσπασμα. Έγιναν κοινοβουλευτική συζήτηση, κοινωνική πίεση, πολιτικό κόστος, κυβερνητική υποχώρηση και, τελικά, ανατροπή.

Στην Ελβετία, οι πολίτες προκάλεσαν δημοψήφισμα για την e-ID. Δεν την απέρριψαν το 2025· την ενέκριναν οριακά, με 50,39%. Πέτυχαν όμως να είναι κρατική, όχι στην εξουσία ιδιωτών και κυρίως προαιρετική. Και η ισχυρή αντίδραση ανάγκασε την κυβέρνηση να προσθέσει εγγυήσεις: δημόσιο μητρώο παρόχων, περιορισμό των δεδομένων που ζητούνται, προειδοποιήσεις για καταχρηστικά αιτήματα και δυνατότητα αποκλεισμού παραβατών. Η ελβετική εμπειρία διδάσκει κάτι διαφορετικό: ακόμη και όταν η αντίσταση δεν επικρατεί στο τελικό “ναι” ή “όχι”, μπορεί να διαμορφώσει το περιεχόμενο του μέτρου.[11] Επίσης, στις 8 Μαρτίου 2026 η δυναμική πρωτοβουλία “Τα μετρητά είναι ελευθερία” απορρίφθηκε, αλλά η αντιπρόταση για συνταγματική προστασία της διαθεσιμότητας κερμάτων και τραπεζογραμματίων εγκρίθηκε με 73,39%.[12] Η ακρίβεια αυτή είναι σημαντική: η Ελβετία δεν κατοχύρωσε απεριόριστο δικαίωμα πληρωμής κάθε ποσού σε μετρητά, αλλά θεσμική εγγύηση ότι τα μετρητά δεν θα εξαφανιστούν αθόρυβα.

Η απουσία συντονισμένης εκκλησιαστικής ηγεσίας από αυτές τις κινητοποιήσεις δεν σημαίνει ότι απουσίασαν οι χριστιανοί. Σημαίνει ότι η επιτυχία στηρίχθηκε κυρίως στη γλώσσα των δικαιωμάτων, της ιδιωτικότητας, της κυβερνοασφάλειας, της κοινωνικής εντάξεως και του δημοκρατικού ελέγχου. Η ΕΞΟΔΟΣ μπορεί να διατηρεί ακέραιη την ορθόδοξη αφετηρία της και συγχρόνως να μεταφράζει τις θέσεις της σε επιχειρήματα προσιτά σε κάθε πολίτη.

Τον Μάρτιο του 2026 οι Ελβετοί ψήφισαν και για τα μετρητά. Η αυστηρότερη λαϊκή πρωτοβουλία απορρίφθηκε, αλλά η θεσμική αντιπρόταση που κατοχυρώνει τη διαθεσιμότητα κερμάτων και τραπεζογραμματίων εγκρίθηκε με 73,39%. Οι Ελβετοί δεν πέτυχαν τα πάντα. Πέτυχαν όμως το ουσιώδες: η ψηφιακή μετάβαση δεν αποφασίστηκε ερήμην τους και δεν κατήργησε την αναλογική εναλλακτική.

Στην Ινδία, η κοινωνική και τεχνολογική αντίδραση απέτρεψε την υποχρεωτική προεγκατάσταση της εφαρμογής Aadhaar στα κινητά. Στην Ευρώπη, οργανώσεις όπως το European Digital Rights αντιστέκονται στο Chat Control, στη γενικευμένη βιομετρική επιτήρηση και στις αδιαφανείς αλγοριθμικές αποφάσεις.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν έχουν όλοι την ίδια ιδεολογία. Άλλοι ξεκινούν από τα ανθρώπινα δικαιώματα, άλλοι από την ιδιωτικότητα, άλλοι από την κυβερνοασφάλεια και άλλοι από τη χριστιανική τους συνείδηση. Δεν χρειάζεται να συμφωνούν σε όλα για να υπερασπιστούν μαζί την ελεύθερη επιλογή.

Και πρέπει να το πούμε με ειλικρίνεια: οι επιτυχίες αυτές δεν προήλθαν από κάποια συντονισμένη παρέμβαση κάποιας εθνικής ή οικουμενικής εκκλησιαστικής αρχής. Οι πολίτες αγωνίστηκαν χωρίς να περιμένουν εκκλησιαστικό σύνθημα. Οι μεγάλες εκκλησιαστικές διοικήσεις, με ελάχιστες εξαιρέσεις προσώπων, δεν βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή. Άλλοτε σιώπησαν και άλλοτε αντιμετώπισαν το ζήτημα ως ουδέτερη διοικητική μεταβολή. Στην Ελλάδα αυτό είναι το προφανές.

Αυτό δεν μας εξουσιοδοτεί να στραφούμε εναντίον της Εκκλησίας. Μας υποχρεώνει, όμως, ως μέλη της, να ενημερώνουμε, να ερωτούμε, να ζητούμε λόγο και να καλούμε τους ποιμένες μας να εξετάσουν το θέμα πέρα από τις καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις της κρατικής εξουσίας.

Η ΕΞΟΔΟΣ στον δεύτερο χρόνο

Τι πετύχαμε εμείς σε αυτόν τον πρώτο χρόνο; Δεν ανατρέψαμε τον Προσωπικό Αριθμό ούτε σταματήσαμε τις νέες ταυτότητες. Δεν πρέπει να ονομάζουμε νίκη κάτι που ακόμη δεν συνέβη.

Πετύχαμε, όμως, κάτι σημαντικό: δώσαμε όνομα και δημόσια γλώσσα σε μία διάχυτη κοινωνική ανησυχία. Μεταφέραμε τον προβληματισμό από το τσιπ και τον φόβο στη συνολική αρχιτεκτονική, στα θεμελιώδη δικαιώματα, στην ψηφιακή ακεραιότητα και στο δικαίωμα μιας εκτός δικτύου ζωής. Δείξαμε ότι δεν ζητούμε να σταματήσει η τεχνολογία. Ζητούμε να μην προχωρά χωρίς τον άνθρωπο και εναντίον του ανθρώπου.

Στον δεύτερο χρόνο πρέπει να κάνουμε το επόμενο βήμα: από την ενημέρωση στη διεύρυνση, από τη γενική καταγγελία στα συγκεκριμένα θεσμικά αιτήματα και από την αποκλειστικά ελληνική συζήτηση στη συνεργασία με ευρωπαϊκά δίκτυα ψηφιακών δικαιωμάτων.

Διεκδικούμε πραγματική προαιρετικότητα της ψηφιακής ταυτότητας και του Wallet. Ισότιμη αναλογική πρόσβαση σε κάθε βασική δημόσια υπηρεσία. Διατήρηση των μετρητών και των έγχαρτων διαδικασιών. Απαγόρευση δυσμενούς μεταχειρίσεως όσων δεν χρησιμοποιούν ψηφιακό μέσο. Διαφάνεια στη διασύνδεση των μητρώων. Ανθρώπινη επανεξέταση κάθε αλγοριθμικής αποφάσεως. Προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών. Απαγόρευση γενικευμένης βιομετρικής παρακολουθήσεως. Και, τελικά, συνταγματική κατοχύρωση της ψηφιακής ακεραιότητας και του δικαιώματος στην offline ζωή.

Η ΕΞΟΔΟΣ δεν μπορεί να παραμείνει κίνημα αρνήσεως μιας κάρτας. Πρέπει να αναδειχθεί σε κίνημα ελευθερίας του προσώπου στον ψηφιακό πολιτισμό.

Η διεκδίκηση της ψηφιακής ακεραιότητας πρέπει να αποκτήσει συγκεκριμένο νομικό περιεχόμενο. Δεν αρκεί μία γενική διακήρυξη ιδιωτικότητας. Απαιτείται δικαίωμα προσβάσεως σε βασικές υπηρεσίες χωρίς έξυπνο κινητό, δικαίωμα χρήσεως μετρητών, δυνατότητα φυσικής ή έγχαρτης διαδικασίας, απαγόρευση αποκλεισμού λόγω μη χρήσεως Wallet και αποτελεσματική προσφυγή κατά αυτοματοποιημένων αποφάσεων.

Χρειάζεται επίσης θεσμική διαφάνεια: δημόσια καταγραφή των διασυνδέσεων μεταξύ μητρώων, σαφής νομική βάση για κάθε άντληση, ιστορικό προσβάσεων διαθέσιμο στον πολίτη, ανεξάρτητοι τεχνικοί έλεγχοι και ουσιαστικές εκτιμήσεις αντικτύπου. Η επίκληση της ασφάλειας δεν πρέπει να υποκαθιστά τον δημοκρατικό έλεγχο του σκοπού και της αναλογικότητας.

Η ΕΞΟΔΟΣ μπορεί να επιδιώξει συνεργασία με οργανώσεις που δεν συμμερίζονται όλες τις πνευματικές της αναφορές αλλά υπερασπίζονται συγκεκριμένες κοινές εγγυήσεις. Η προστασία της κρυπτογραφήσεως, η απαγόρευση μαζικής βιομετρικής επιτηρήσεως, η διατήρηση των μετρητών και το δικαίωμα ανθρώπινης επανεξετάσεως μπορούν να ενώσουν πολίτες διαφορετικών ιδεολογιών.

Τέλος, η ενημέρωση πρέπει να παραμένει απολύτως ακριβής. Να διακρίνουμε τι εφαρμόζεται, τι έχει νομοθετηθεί, τι σχεδιάζεται και τι αποτελεί δυνατότητα ή κίνδυνο. Η υπερβολή προσφέρει πρόσκαιρη εντύπωση αλλά μακροπρόθεσμα αποδυναμώνει την αξιοπιστία. Η τεκμηριωμένη αλήθεια είναι αρκετά ισχυρή από μόνη της.

Η θετική πρόταση της ΕΞΟΔΟΥ μπορεί να συμπυκνωθεί σε μία αρχή: τεχνολογία με όρια, ψηφιακές υπηρεσίες με πραγματική επιλογή και κοινωνική συμμετοχή που δεν εξαρτάται από την άδεια ενός αλγορίθμου. Αυτό είναι το σύγχρονο περιεχόμενο της ελευθερίας του προσώπου.

Το μήνυμα του πρώτου έτους είναι αισιόδοξο αλλά απαιτητικό. Στην Ελβετία οι πολίτες επέβαλαν δημοψήφισμα, προαιρετικότητα, πρόσθετες εγγυήσεις και προστασία των μετρητών. Στη Βρετανία σχεδόν τρία εκατομμύρια υπογραφές συνέβαλαν στην πλήρη κατάργηση ενός κυβερνητικού σχεδίου. Στην Ινδία αποτράπηκε ένα ακόμη βήμα υποχρεωτικής ενσωματώσεως.

Τίποτε από αυτά δεν χαρίστηκε. Όλα κερδήθηκαν από πολίτες που αρνήθηκαν να πιστέψουν ότι η εξέλιξη είναι μονόδρομος.

Ας μην περιμένουμε, λοιπόν, κάποιον άλλον να υπερασπιστεί την ελευθερία μας. Ας ενημερώσουμε, ας οργανώσουμε, ας συνεργαστούμε και ας επιμείνουμε. Όχι με φόβο, όχι με μίσος προς τον άνθρωπο, αλλά με αμείλικτο έλεγχο της αδικίας και με σταθερή αγάπη προς το πρόσωπο.

Διότι το κρίσιμο ερώτημα της εποχής μας δεν είναι αν θα χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία. Είναι αν ο άνθρωπος θα εξακολουθήσει να έχει το δικαίωμα να καθορίζει τα όριά της και να ζει χωρίς να ζητεί από ένα ψηφιακό σύστημα την άδεια να υπάρχει.

Αυτή είναι η αποστολή της ΕΞΟΔΟΥ. Και τώρα αρχίζει ο δεύτερος χρόνος του αγώνα μας.

Συνοπτικό πρόγραμμα θεσμικών διεκδικήσεων

1.- Πραγματική προαιρετικότητα e-ID και Wallet.

2.- Ισότιμη μη ψηφιακή πρόσβαση στις βασικές υπηρεσίες.

3.- Διατήρηση μετρητών και έγχαρτων διαδικασιών.

4.- Απαγόρευση δυσμενούς μεταχειρίσεως των μη χρηστών.

5.- Διαφάνεια και έλεγχος των διασυνδέσεων μητρώων.

6.- Αποτελεσματική ανθρώπινη επανεξέταση αλγοριθμικών αποφάσεων.

7.- Απαγόρευση γενικευμένης βιομετρικής επιτηρήσεως.

8.- Προστασία κρυπτογραφήσεως και απορρήτου επικοινωνιών.

9.-Συνταγματική κατοχύρωση ψηφιακής ακεραιότητας και offline ζωής.

Σημειώσεις και πηγές τεκμηριώσεως

[1] Ελληνική Δημοκρατία, “Προσωπικός Αριθμός – myInfo”, https://pa.gov.gr/ και gov.gr, υπηρεσία Π.Α.

[2] Ευρωπαϊκή Επιτροπή, European Digital Identity Regulation και European Digital Identity Wallet, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/eudi-regulation και https://commission.europa.eu/topics/digital-economy-and-society/european-digital-identity_en

[3] Ευρωπαϊκή Επιτροπή, The EU approach to age verification, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/eu-age-verification

[4] Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Legislative Train – Combating child sexual abuse online, https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/spotlight-JD22/file-combating-child-sexual-abuse-online

[5] Reuters, 21.3.2025, China’s facial-recognition rules· Le Monde, 18.7.2025, China’s new digital identity system.

[6] Bank of Russia, 15.7.2025, Large-scale introduction of digital ruble to begin on 1 September 2026, https://cbr.ru/eng/press/event/?id=25774

[7] Unique Identification Authority of India, What is Aadhaar, https://uidai.gov.in/en/my-aadhaar/about-your-aadhaar.html

[8] World Bank, Global Digital Public Infrastructure Program, 6.5.2026, https://www.worldbank.org/en/results/2026/05/06/global-digital-public-infrastructure-program

[9] UK Parliament, Petition 730194, Do not introduce Digital ID cards, 2,984,191 signatures, https://petition.parliament.uk/petitions/730194

[10] Reuters, 18.7.2026, Next UK prime minister Andy Burnham drops digital ID scheme, https://www.reuters.com/world/uk/next-uk-prime-minister-andy-burnham-drops-digital-id-scheme-2026-07-18/

[11] Swiss Confederation, Strengthening acceptance of e-ID with additional measures, 25.2.2026, https://www.eid.admin.ch/en/akzeptanz-der-e-id-mit-zusaetzlichen-massnahmen-staerken-e

[12] Swiss Confederation, Cash initiative and counter-proposal, vote of 8.3.2026, https://www.admin.ch/en/cash-initiative-and-counter-proposal

[13] European Digital Rights (EDRi), https://edri.org/· Big Brother Watch, No2DigitalID, https://bigbrotherwatch.org.uk/campaigns/no2digitalid/

[14] NIMC Nigeria, Digital Identity Ecosystem και NINAuth, https://nimc.gov.ng/digital-identity-ecosyste